LDL/HDL-ratio: een belangrijke cholesterolbalans

De LDL/HDL-ratio is niets meer dan uw LDL-cholesterol gedeeld door uw HDL-cholesterol. Het lab meet die twee, deelt ze op elkaar en drukt het resultaat af. Er gaat geen extra buisje bloed in, en er komt geen extra informatie uit: alles wat in de ratio zit, stond al ergens anders op uw uitslag.

Dat klinkt onschuldig, maar het maakt de ratio kwetsbaar op twee manieren die precies in uw doelgroep bijten.

De eerste is de rekenfout die de ratio erft. Uw LDL is in de meeste laboratoria niet gemeten maar berekend, met de formule van Friedewald: totaal cholesterol min HDL min de triglyceriden gedeeld door 2,2. Bij hoge triglyceriden of een niet-nuchter monster klopt die aanname niet meer. Het berekende LDL komt dan te laag uit, en uw ratio ziet er dus beter uit dan de werkelijkheid. Een bloedafname na een koolhydraatrijke laadfase of gewoon te kort na de laatste maaltijd is genoeg om dat effect op te roepen. De cholesterol/HDL-ratio heeft dit probleem niet, want die gebruikt twee direct gemeten waarden.

De tweede is wat er ontbreekt. VLDL-deeltjes en de remnants die daaruit overblijven dragen cholesterol de vaatwand in, maar ze staan niet in de teller en niet in de noemer. Wie veel triglyceriden en een verminderde insulinegevoeligheid heeft, ziet daar in dit getal dus niets van terug. Non-HDL-cholesterol telt die deeltjes wel gewoon mee.

Dit is niet hetzelfde getal als de cholesterolratio. De cholesterol/HDL-ratio gebruikt het totale cholesterol in de teller en heeft een bovengrens rond de 5. Deze ratio gebruikt alleen het LDL en zit rond de 3. Ze delen een naam en een noemer, verder niets: haal ze niet door elkaar.

Als u uw bloedwaarden volgt om beter te presteren en beter te herstellen, is dit het getal waar u het minst aan heeft. Dat is geen stijlfiguur, het is de stand van de richtlijnen. Zowel de Europese ESC/EAS-richtlijn als de Nederlandse CVRM-standaard stelt streefwaarden op het LDL-cholesterol, met non-HDL-cholesterol en ApoB als secundaire doelen. Voor de LDL/HDL-ratio stelt geen enkele richtlijn een doel.

En er zit een reken-illusie in. Een LDL van 3,0 mmol/l bij een HDL van 1,0 mmol/l geeft een ratio van 3,0. Een LDL van 4,5 mmol/l bij een HDL van 1,5 mmol/l geeft ook precies 3,0. Identiek getal, en toch draagt de tweede persoon vijftig procent meer atherogeen cholesterol rond. Het is dat absolute LDL dat zich in de vaatwand ophoopt, niet de verhouding. Een ratio die er goed uitziet zegt dus niets zolang u de losse waarden niet ernaast legt.

Voor sporters komt daar een eigen valkuil bij. Regelmatige duurtraining verhoogt het HDL licht, terwijl het LDL vaak nauwelijks beweegt. De ratio daalt, uw uitslag ziet er beter uit, en de hoeveelheid schadelijk cholesterol is precies gelijk gebleven. Het getal vleit u, en dat voelt als vooruitgang terwijl er niets is gewonnen.

Er is één situatie waarin deze ratio juist wél scherper is dan zijn onderdelen: het gebruik van anabole androgene steroïden. Androgenen drukken het HDL fors omlaag en duwen het LDL omhoog. Beide helften van de breuk bewegen dus tegelijk de verkeerde kant op, waardoor de ratio harder en eerder uitslaat dan het LDL of het HDL alleen. Als trendgetal binnen één persoon, gemeten onder dezelfde omstandigheden, is dat bruikbare informatie, en het is de enige plek waar deze ratio zijn plaats op uw uitslag verdient. Het is geen reden om zelf iets te doseren of te wijzigen: bespreek dit met een arts.

Voor al het andere geldt: laat non-HDL of ApoB zwaarder wegen. Non-HDL heeft geen formule nodig, breekt niet bij hoge triglyceriden en vraagt niet om nuchter zijn. ApoB telt het aantal schadelijke deeltjes in plaats van hun lading. Beide zeggen iets wat deze ratio niet kan zeggen.

U bestelt deze ratio niet apart. Hij rolt automatisch uit een lipidenpanel zodra het LDL en het HDL bepaald zijn, dus de echte vraag is hoe u dat panel afneemt.

Nuchter prikken telt hier zwaarder dan bij de meeste lipiden. Totaal cholesterol en HDL veranderen na een maaltijd nauwelijks, maar de triglyceriden wel, en uw LDL wordt daaruit berekend. Prik dus nuchter, en vermijd een afname vlak na een koolhydraatrijke laadfase of een periode met veel alcohol. Bij triglyceriden boven ongeveer 4,5 mmol/l is de formule niet meer geldig en zegt de ratio helemaal niets meer.

Houd ook rekening met uw trainingsbelasting. Een lange duurinspanning kan de triglyceriden tijdelijk verlagen en het HDL licht verhogen, tot een paar dagen erna. Wilt u waarden vergelijken tussen twee trainingsblokken, prik dan steeds op een vergelijkbaar moment in de week en bij hetzelfde laboratorium. Wacht bovendien een paar weken na een infectie, een operatie of een flinke blessure: het cholesterol daalt dan tijdelijk.

Een nieuw afwijkende uitslag verdient eerst een zoektocht naar een onderliggende oorzaak voordat u aan uw voeding gaat sleutelen. Een traag werkende schildklier verhoogt het LDL en wordt vaak gemist, dus een TSH hoort erbij.

Laat elke uitslag door een arts beoordelen, samen met uw losse waarden en uw volledige risicoprofiel.