Non-HDL-cholesterol: een betrouwbare risicomarker

Uw uitslag berekent non-HDL door uw HDL af te trekken van uw totaal cholesterol, in millimol per liter (mmol/l). Cholesterol lost niet op in bloed en reist daarom verpakt in deeltjes, en wat na de aftreksom overblijft is het cholesterol in elk deeltje dat een molecuul apolipoproteïne B draagt: LDL, VLDL, de restdeeltjes die na vetvertering achterblijven, en Lp(a). Dat zijn precies de deeltjes die zich in een vaatwand kunnen nestelen.

Voor wie zijn bloedwaarden over meerdere trainingsblokken volgt, zit de waarde van dit getal niet in wat het meet maar in wat het niet nodig heeft. Een aftreksom van twee rechtstreeks gemeten waarden kan niet stukgaan. Het berekende LDL op diezelfde uitslag kan dat wel, want dat komt meestal uit de formule van Friedewald, en die trekt uw triglyceriden gedeeld door 2,2 van uw non-HDL af.

Daar zit een addertje dat vrijwel niemand uitlegt. Triglyceriden zijn de beweeglijkste waarde van het hele profiel, en sport en voeding sturen ze rechtstreeks aan, zodat uw berekende LDL kan bewegen zonder dat er iets aan uw werkelijke deeltjesbelasting verandert. Een stevige duursessie drukt uw triglyceriden voor ongeveer een tot twee dagen omlaag; de formule trekt dan minder af en uw LDL lijkt gestegen terwijl er niets is gestegen. Een vetrijke maaltijd enkele uren voor de afname doet exact het omgekeerde en laat uw LDL kunstmatig zakken, en een niet-nuchtere afname doet in het klein hetzelfde. Non-HDL raakt de triglyceriden nooit aan en beweegt in geen van die gevallen, zolang uw totaal cholesterol en HDL gelijk blijven.

Dat is de reden dat dit getal in een sportcontext boven het LDL uitsteekt: het meet uw belasting en niet uw afgelopen week.

Sporters meten hun bloed om vooruitgang te zien, en bij lipiden botst dat op een probleem: het getal dat iedereen volgt, het LDL, wordt meestal berekend en beweegt mee met precies de dingen die een sporter voortdurend verandert. Duurtraining verlaagt triglyceriden en verhoogt HDL licht, een krachtblok met een hoge calorie-inname doet iets anders, en een koolhydraatarme periode weer iets anders. Elke keer schuift de formule van Friedewald mee, en elke keer denkt u dat uw LDL iets doet. Non-HDL beweegt alleen wanneer er werkelijk meer of minder aderverkalkende cholesterol circuleert, en is daarmee het enige lipidengetal dat u tussen twee blokken eerlijk naast elkaar kunt leggen.

Er is een tweede reden waarom dit voor deze groep telt, en die is ongemakkelijker. Bij magere, goed getrainde mensen die koolhydraatarm eten kunnen LDL en non-HDL fors stijgen, soms tot waarden die bij een sedentair persoon meteen tot een gesprek zouden leiden. Fit zijn is geen vrijstelling. Non-HDL laat die stijging onverbloemd zien, terwijl de lage triglyceriden die bij zo'n dieet horen de rest van het profiel juist geruststellend doen ogen.

Anabole androgene steroïden zijn hier eveneens zichtbaar: ze verlagen HDL sterk en verhogen LDL, en beide bewegingen duwen non-HDL dezelfde kant op. Van alles op uw uitslag reageert non-HDL daar het meest voorspelbaar op.

Neem het getal serieus, want Europa doet dat ook. SCORE2, het risicomodel achter de Europese preventierichtlijn sinds 2021, schat het tienjaarsrisico op hart- en vaatziekten uit vijf gegevens: leeftijd, geslacht, roken, bovendruk en non-HDL-cholesterol. Uw LDL komt er niet in voor.

Wat een goede waarde is, hangt af van uw risicoprofiel. De grens van 3,9 mmol/l die de huisartsenstandaard voor niet-nuchter bloed hanteert, en die deze pagina toont, zegt wanneer een waarde afwijkend heet; zij is geen doel. Zodra een arts een behandelindicatie ziet, legt dezelfde standaard het non-HDL-doel 0,8 mmol/l boven het LDL-doel: onder 2,6 mmol/l bij een zeer hoog risico en onder 3,4 mmol/l bij een hoog risico. Dezelfde 3,5 is dus voor de een net boven de grens en voor de ander bijna een millimol boven het doel, terwijl de uitslag in beide gevallen hetzelfde toont. Welke categorie op u van toepassing is, beoordeelt een arts.

En andersom, want dit is de valkuil van een beter ogend getal: als uw arts een beslissing op uw LDL heeft gebaseerd, is een gunstiger non-HDL geen reden om die beslissing naast u neer te leggen. Neem beide waarden mee naar het gesprek, samen met uw ApoB als u dat heeft laten bepalen.

Non-HDL vraagt geen enkele voorbereiding. Nuchter zijn hoeft niet, want van het hele lipidenprofiel is alleen triglyceriden echt maaltijdgevoelig, en die waarde zit niet in de aftreksom. Voor iemand met een strak trainings- en eetschema betekent dat geen ochtend opofferen en geen sessie verzetten.

Het moment maakt wel uit voor de rest van uw uitslag. Prik bij voorkeur uitgerust en goed gehydrateerd, en niet vlak na een zware sessie: na inspanning trekt het plasmavolume tijdelijk samen, waardoor alle concentraties in het bloed iets hoger uitvallen, en uw triglyceriden zitten dan nog in de nasleep van de training. Non-HDL is daar weinig gevoelig voor, maar het berekende LDL en de cholesterolratio op dezelfde uitslag zijn dat wel.

Voor het volgen tussen trainingsblokken is een interval van ongeveer acht tot twaalf weken zinvol. Korter heeft weinig nut, want totaal cholesterol en LDL variëren van dag tot dag al vijf tot tien procent en triglyceriden twintig tot vijfentwintig procent, dus een verschil van 0,2 mmol/l tussen twee bepalingen is ruis. Prik steeds bij hetzelfde laboratorium, anders vergelijkt u ook nog eens twee meetmethoden.

Wacht met prikken tot u een paar weken hersteld bent van een infectie, een operatie of een blessure met veel ontstekingsactiviteit, want cholesterolwaarden dalen in zo'n periode tijdelijk en het profiel onderschat dan uw gebruikelijke waarde.

Is uw non-HDL onverwacht hoog, kijk dan eerst naar een oorzaak buiten uw voedingsschema. Een traag werkende schildklier is de klassieke gemiste verklaring en een ontregelde bloedsuiker speelt ook mee, dus laat uw TSH en uw HbA1c meelopen voordat u uw macro's gaat herzien.