HDL-cholesterol te laag of te hoog: wat uw waarde zegt als u traint

Uw HDL-uitslag is de hoeveelheid cholesterol die meereist in de kleinste, dichtste lipoproteïnen van uw bloed, in millimol per liter (mmol/l). Die deeltjes verzamelen cholesterol uit uw cellen en uit de vaatwand en leveren het in bij de lever. Wat de test niet meet, is hoeveel HDL-deeltjes u heeft en hoe goed ze dat opruimwerk doen. U leest dus de lading af en niet het vermogen.

Voor wie een panel volgt is dat verschil bepalend. Een HDL van 1,6 mmol/l bij een duursporter en een HDL van 1,6 mmol/l bij iemand die dagelijks drinkt, staan voor totaal verschillende situaties, en de bloeduitslag kan het onderscheid niet maken. Het getal krijgt betekenis van de context eromheen.

De grenzen op deze pagina zijn de risicogrenzen van de NVKC, de Nederlandse vereniging van klinisch chemici: onder 1,04 mmol/l hoort bij een hoger risico op hart- en vaatziekten, van 1,04 tot 1,55 bij een matig risico en boven 1,55 bij een laag risico. Zij gelden voor mannen en vrouwen gelijk. Dat vrouwen van nature gemiddeld 0,2 tot 0,3 mmol/l hoger zitten, doordat oestrogeen HDL optilt, verandert de grenzen niet; het betekent alleen dat dezelfde 1,1 mmol/l bij een vrouw verder onder haar gemiddelde ligt dan bij een man. Het laboratorium drukt op de uitslag zelf zijn eigen bereik af, bij ons 0,9 tot 1,7 mmol/l, en dat is een labconventie en geen risicogrens.

Eén koppeling moet u kennen, anders leest u uw panel verkeerd: HDL beweegt tegengesteld aan triglyceriden. Een transporteiwit ruilt cholesterol uit uw HDL-deeltjes tegen triglyceriden uit de vetrijke deeltjes, waarna het volgeladen HDL-deeltje versneld wordt afgebroken. Een periode met een hoge koolhydraatinname, een gewichtstoename in een bulkfase of stevig drinken in een offseason duwt uw triglyceriden omhoog en trekt uw HDL daarmee omlaag, zonder dat er iets mis is met de HDL-deeltjes zelf. Nuchter prikken is voor HDL niet nodig; de waarde verschuift na een maaltijd nauwelijks.

In sportkringen wordt HDL behandeld als een scorebord: hoe hoger, hoe beter uw aerobe basis, hoe gezonder uw hart. Die redenering klopt op geen enkel punt, en het loont om precies te zijn over wat HDL in een sportcontext wel doet.

Trainen verhoogt HDL, maar veel minder dan u hoopt. Regelmatige aerobe inspanning verhoogt HDL aantoonbaar, alleen is de orde van grootte in meta-analyses ongeveer 0,05 tot 0,1 mmol/l, opgebouwd over maanden, en telt de duur per sessie zwaarder dan de intensiteit. Een blok intervaltraining tilt uw HDL dus niet in vier weken van 1,0 naar 1,5. Wie zijn HDL als trainingsdoel gebruikt, kiest een variabele die traag, klein en rommelig reageert. Uw vermogen, uw hartslagvariabiliteit en uw wattages meten uw vorm; uw HDL doet dat niet.

Androgene middelen zijn de olifant in de kamer. Geen enkele leefstijlfactor beweegt HDL zo hard als het gebruik van anabole androgene steroïden, en dan vooral de orale, 17-alfa-gealkyleerde varianten. In gecontroleerd onderzoek zakte het HDL onder stanozolol van 59 naar 29 mg/dl, ongeveer een halvering, terwijl het LDL in dezelfde periode omhoog ging. Het mechanisme loopt via de lever, die onder invloed van deze middelen HDL-deeltjes versneld afbreekt. Dat is precies het patroon dat opduikt in het bloedbeeld van krachtsporters: alles ogenschijnlijk normaal, behalve een HDL dat is ingestort en een LDL dat is opgelopen. Injecteerbaar testosteron doet dit veel minder uitgesproken dan de orale, gealkyleerde middelen, maar helemaal ongemoeid laat het de lipiden niet. Ziet u dit patroon terug in uw uitslagen, bespreek het dan open met een arts.

En hoger is niet beter. Het verband tussen HDL en de totale sterfte is U-vormig. In twee grote Deense bevolkingsonderzoeken, samen ruim 116.000 deelnemers, lag de laagste sterfte rond 1,9 mmol/l bij mannen en 2,4 mmol/l bij vrouwen; bij mannen liep de sterfte vanaf ongeveer 2,5 mmol/l weer op en boven 3,0 duidelijk, bij vrouwen pas vanaf ongeveer 3,5. Daar komt bij dat medicijnen die HDL met tientallen procenten verhoogden, het aantal hartinfarcten niet verlaagden, en dat mensen met een genetische variant voor een hoger HDL daar geen lager risico van hebben. De huisartsenstandaard stelt om die reden geen streefwaarde voor HDL. HDL is een meter van uw metabole toestand en geen knop waaraan u kunt draaien.

Wat betekent dat voor uw panel? Gebruik HDL als context. Een dalend HDL naast stijgende triglyceriden in een bulkfase vertelt u dat uw metabole toestand meebeweegt met uw calorie-overschot. Voor uw werkelijke risico kijkt u naar LDL, non-HDL-cholesterol en ApoB, het aantal risicodragende deeltjes. Uw HDL zegt daar niets over.

HDL hoort in een volledig lipidenprofiel, samen met totaal cholesterol, LDL en triglyceriden. Los geprikt is de waarde nauwelijks te duiden. Nuchter zijn hoeft niet, want HDL beweegt na een maaltijd amper; uw triglyceriden doen dat wel en kunnen het berekende LDL vertekenen, dus voor het volledige beeld is nuchter prikken alsnog het schoonst.

Voor sporters zijn er twee timingregels die er wél toe doen. Prik niet in de dagen direct na een wedstrijd, een marathon of een extreem zware sessie, want acute inspanning verschuift de lipiden tijdelijk en u meet dan de nasleep in plaats van uw uitgangswaarde. En prik niet tijdens of vlak na een infectie of een operatie, omdat het hele lipidenprofiel dan wekenlang wegzakt en een te rooskleurig beeld geeft.

Een bepaling is vooral zinvol als vaste waarde in een periodiek panel, bij het begin en het einde van een langere trainingsopbouw, bij een wisseling tussen een bulk- en een cutfase, en wanneer u androgene middelen gebruikt of heeft gebruikt. In dat laatste geval is HDL de gevoeligste waarde van uw hele lipidenpanel en hoort hij samen met LDL en ApoB te worden gevolgd.

Wat uw HDL in verschillende situaties doet, laat zich kort samenvatten. Een duurblok van maanden tilt het langzaam op, in de orde van 0,05 tot 0,1 mmol/l: echt, maar te traag en te klein om op te sturen. Zware krachttraining zonder middelen verandert er weinig aan, en een gelijkblijvend HDL betekent daar niets ongunstigs. Orale, 17-alfa-gealkyleerde androgenen laten het fors dalen, vaak rond de helft, terwijl het LDL stijgt; injecteerbaar testosteron doet dat minder uitgesproken, en in beide gevallen volgt u het samen met LDL en ApoB. In een bulkfase met calorie-overschot daalt het vaak terwijl de triglyceriden stijgen, wat een metabool signaal is en geen HDL-probleem. Alcohol in de offseason laat het stijgen zonder gezondheidswinst. En rond de overgang blijft de waarde gelijk of stijgt zij licht terwijl de deeltjes kleiner worden, dus een stijgend HDL is daar geen geruststelling.

Laat een afwijkende uitslag herhalen voordat u er een trainings- of voedingsbeslissing op baseert, bij voorkeur in hetzelfde laboratorium.