Nierwaarden zijn de bloedwaarden die laten zien hoe goed je nieren je bloed filteren. De vier die je het vaakst tegenkomt zijn kreatinine, het eGFR, ureum en cystatine C. Bij sporters met veel spiermassa leest de standaardberekening vaak te somber, want kreatinine komt uit je spieren en niet alleen uit je nieren.
Ik schreef dit stuk omdat ik het patroon te vaak zie. Een krachtsporter van 95 kilo krijgt een eGFR van 68 terug, leest ergens dat dit stadium 2 nierschade heet, en schrikt zich rot.
Meestal is er niets aan de hand. Soms wel. Het verschil zit hem in welke waarde je erbij meet.
Wat zijn nierwaarden en wat meten ze?
Nierwaarden zijn afvalstoffen en eiwitten in je bloed die je nieren normaal wegfilteren. Stapelen ze op, dan filtert je nier minder. Kreatinine en ureum zijn de klassieke afvalstoffen, cystatine C is een eiwit dat elke cel in je lichaam aanmaakt, en het eGFR is geen meting maar een berekening.
Je nieren verwerken elke dag ongeveer 180 liter bloed. Daar houden ze anderhalve liter urine aan over. De rest gaat terug je bloedbaan in, inclusief het water, de zouten en de glucose die je nog nodig hebt.
Dat filterwerk kun je niet direct meten zonder een infuus en een halve dag in het ziekenhuis. Dus schatten we het, via stoffen waarvan we weten hoe snel ze normaal verdwijnen.
De Nierstichting beschrijft kreatinine als een afvalstof uit je spieren die via je nieren je lichaam verlaat. Die ene zin bevat precies het probleem dat de rest van dit artikel behandelt.
Waarom is je kreatinine hoger als je veel spiermassa hebt?
Kreatinine ontstaat in je spieren, als afbraakproduct van kreatinefosfaat. Hoe meer spiermassa je hebt, hoe meer kreatinine je per dag aanmaakt, en hoe hoger je bloedwaarde staat bij precies dezelfde nierfunctie. Je nier doet niets verkeerd. Er wordt alleen meer aangeleverd.
Stel, twee mannen van 40 jaar hebben nieren die exact even goed werken. De een weegt 70 kilo en traint niet. De ander weegt 95 kilo met 15 kilo meer spiermassa en squat drie keer per week.
De tweede man heeft structureel meer kreatinine in zijn bloed. Niet omdat zijn nieren zwakker zijn, maar omdat zijn spieren meer produceren.
De eGFR-formule probeert hiervoor te corrigeren met leeftijd en geslacht. Spiermassa zit er niet in. Dat is de kern van het probleem, en het is uitgebreider uitgewerkt in creatinine te hoog door spiermassa.
Gebruik je daarnaast kreatine als supplement, dan komt daar nog een klein deel bij. Kreatine wordt spontaan omgezet in kreatinine. Een narratieve review in Nutrients concludeerde dat die stijging op zichzelf geen nierschade aangeeft (PMID 36986197), en dat werk ik verder uit in is creatine slecht voor je nieren.
Wat is een normale eGFR en wanneer klopt hij niet?
Een eGFR boven 90 geldt als normaal, 60 tot 89 als licht verlaagd en onder 60 als reden voor verder onderzoek. Die grenzen komen uit populatieonderzoek onder gemiddelde lichamen. Bij een zwaar gespierd lichaam kan de berekende waarde tientallen punten lager uitvallen dan je werkelijke filtratie.
Belangrijk: eGFR staat voor geschatte glomerulaire filtratiesnelheid. Het woord geschatte doet daar veel werk. Het getal is de uitkomst van een formule met je kreatinine, je leeftijd en je geslacht.
Voer een hoger kreatinine in en de formule geeft een lager eGFR terug. Ze weet niet of dat kreatinine uit een falende nier komt of uit een rug vol spieren.
Veel labs rapporteren daarnaast pas boven de 90 als getal en zetten daaronder een exacte waarde neer. Een sprong van 91 naar 88 betekent daarom vaak minder dan het lijkt.
De losse marker staat uitgelegd op onze pagina over eGFR.
Welke nierwaarde geeft bij sporters het eerlijkste beeld?
Cystatine C. Dat eiwit wordt door vrijwel elke cel met kern in je lichaam aangemaakt, in een tempo dat nauwelijks samenhangt met je spiermassa. Daardoor kun je met een eGFR op basis van cystatine C een verlaagde kreatinine-uitslag toetsen zonder dat je lichaamsbouw meetelt.
Een onderzoek in het Journal of the American Geriatrics Society keek naar precies dat verschil, het gat tussen een eGFR op cystatine C en een eGFR op kreatinine, en koppelde dat aan spiermassa (PMID 38819605). Het gat is meetbaar en het is geen toeval.
Praktisch werkt het zo. Staat je kreatinine-eGFR op 65 en je cystatine C-eGFR op 95, dan wijst dat sterk richting spiermassa als verklaring.
Lopen ze allebei rond de 65, dan is er iets anders aan de hand en hoort dat bij je huisarts. Hoe dat in de praktijk uitpakt lees je in cystatine C, de nierwaarde die bij gespierde sporters klopt.
Welke nierwaarden zitten er in een bloedonderzoek?
Een standaard nierpanel bevat kreatinine en het daaruit berekende eGFR, vaak aangevuld met ureum. Uitgebreidere panels voegen cystatine C toe, plus de albumine-kreatinine ratio in urine. Elk van die waarden kan door iets anders dan je nieren omhoog of omlaag gaan.
Deze tabel is waarom ik dit artikel wilde schrijven. Elders vind je wel wat elke waarde meet. Wat je zelden vindt is de kolom ernaast: wat de waarde bij een sporter vertekent.
| Waarde | Wat het meet | Wat het bij sporters vertekent | Wat je erbij wilt weten |
|---|---|---|---|
| Kreatinine | Afvalstof uit spierafbraak die je nier uitscheidt | Spiermassa, kreatinegebruik, zware training in de dagen ervoor, vleesrijke maaltijd | Je spiermassa en wanneer je laatste zware sessie was |
| eGFR | Berekende filtratiesnelheid uit kreatinine, leeftijd en geslacht | Alles wat kreatinine vertekent, want het is dezelfde meting in een formule | Of het lab de cystatine C-variant ook kan berekenen |
| Cystatine C | Eiwit uit alle cellen met kern, gefilterd door je nier | Nauwelijks door spiermassa, wel iets door schildklierfunctie en flinke ontsteking | Je TSH als de waarde onverwacht afwijkt |
| Ureum | Afvalstof uit eiwitverwerking in je lever | Eiwitinname en vochttekort, allebei stevig aanwezig bij sporters | Wat je die week at en dronk |
| Albumine in urine | Lekt er eiwit door je nierfilter | Een zware duurinspanning kan tijdelijk eiwit doen lekken | Of je binnen 24 uur voor de test hard hebt getraind |
Ureum verdient nog een opmerking. Eet je 200 gram eiwit per dag, dan ligt je ureum vrijwel zeker aan de hoge kant van normaal. Dat is verwerking, geen schade.
Wat tilt je nierwaarden tijdelijk op zonder dat er iets mis is?
Vier dingen doen dit bij sporters vaak: een zware trainingssessie in de 48 uur voor de prik, kreatinegebruik, een fors eiwitdieet en simpelweg te weinig gedronken hebben. Alle vier verhogen kreatinine of ureum zonder dat je filtratie is veranderd.
Vochttekort is de sluipmoordenaar. Kom je uitgedroogd van een zomerse duurrit binnen en prik je meteen, dan is je bloed geconcentreerder en staat vrijwel alles hoger.
Datzelfde vochttekort concentreert ook je urine, en dat is de belangrijkste risicofactor voor steenvorming. Wat je daaraan doet staat in nierstenen voorkomen.
Ontstekingsremmers horen ook in dit rijtje, al zit die anders in elkaar. Ibuprofen en verwante NSAIDs knijpen de bloedvaten naar je nierfilter af. Bij een gezonde, goed gedronken sporter is dat kortdurend en herstelt het, maar de combinatie van uitdroging, een lange duurinspanning en een pijnstiller is er een om niet op te zoeken.
Eiwit zelf is minder schuldig dan zijn reputatie. Een meta-analyse van 28 trials met 1.358 deelnemers vond geen verschil in nierfunctieverandering tussen hoge en normale eiwitinname bij gezonde volwassenen (PMID 30383278). Dat werken we uit in eiwitinname en je nieren.
Wil je een schone meting, prik dan nuchter, goed gedronken, en minstens twee dagen na je zwaarste sessie.
Wat hebben je bloeddruk en je nieren met elkaar te maken?
Hoge bloeddruk is wereldwijd een van de twee grootste oorzaken van chronische nierschade, naast diabetes type 2. Je nieren zitten vol kleine filtereenheden met dunne vaatjes, en een blijvend hoge druk beschadigt die vaatjes langzaam. Andersom regelen je nieren je bloeddruk mee, dus het is een tweerichtingsverkeer.
Voor krachtsporters is dit relevanter dan het lijkt. Tijdens een zware set schiet je bloeddruk kortdurend enorm omhoog, en dat is normaal en onschadelijk bij gezonde vaten.
Waar het om gaat is je druk in rust, gemeten op een gewone dag. Blijft die structureel boven de streefwaarde die je huisarts hanteert, dan is dat op termijn belangrijker voor je nieren dan welk supplement dan ook.
Middelen die je bloeddruk of je hematocriet fors optillen horen in dezelfde overweging thuis. Dikker bloed en een hogere druk belasten allebei hetzelfde filterweefsel, zoals ook in hematocriet te hoog bij sporters aan bod komt.
Meet je bloeddruk dus af en toe thuis, in rust, en niet vlak na je training. Het is de goedkoopste nierbescherming die er bestaat.
Wanneer ga je met je nierwaarden naar de huisarts?
Ga langs bij een eGFR onder 60 die bij herhaling laag blijft, bij eiwit in je urine dat niet verdwijnt, bij een cystatine C die net zo laag uitkomt als je kreatinine-eGFR, en altijd bij zichtbaar bloed in je urine. Dat laatste hoort nooit in de categorie afwachten, net zomin als cola-kleurige urine na een zware sessie, waarover meer in donkere urine na het trainen.
Een enkele afwijkende uitslag is geen diagnose. Nierwaarden schommelen met je vocht, je voeding en je training.
Wat wel telt is een patroon. Blijft een waarde over twee of drie metingen afwijken, dan verdient dat een gesprek met je huisarts, ook als je je uitstekend voelt.
Dat je je goed voelt zegt hier bovendien weinig. Waarom dat zo is staat in nierschade symptomen.
Hoe laat je je nierwaarden meten?
Via je huisarts als je klachten of risicofactoren hebt, of zelf via een bloedtest zonder verwijzing als je gewoon je uitgangswaarde wilt kennen. Voor sporters is die tweede route vaak praktisch, omdat een huisarts bij iemand zonder klachten zelden een nierpanel aanvraagt.
Onze 360 Gezondheid test bevat kreatinine, ureum, het eGFR en cystatine C, dus je krijgt de kreatinine-uitslag en de toets erop in dezelfde meting.
Welke waarden je minimaal nodig hebt en hoe je het regelt, staat stap voor stap in nieren testen.
Meet je vaker, houd dan de omstandigheden gelijk. Zelfde moment van de dag, zelfde afstand tot je laatste zware training, altijd goed gedronken. Een trend is alleen een trend als de meetomstandigheden dat ook zijn.
Waarom dit voor jou als sporter uitmaakt
Je nieren klagen niet. Ze verliezen stilletjes capaciteit en geven pas signalen als er flink wat weg is. Dat maakt meten waardevol, want je ziet iets wat je niet voelt.
Tegelijk is het onnodig om te schrikken van een getal dat je lichaamsbouw weerspiegelt. Ik zou geen enkele lifter aanraden om te stoppen met kreatine of eiwit op basis van een enkel eGFR van 70.
Mijn advies is simpel. Meet onder nette omstandigheden, laat cystatine C meelopen als je veel spiermassa hebt, en kijk naar het patroon in plaats van naar een los getal. Wijkt het patroon af, dan gaat het gesprek met je huisarts over data en niet over een schrikreactie.
References
- Nierstichting. Bloedonderzoek naar kreatinine en nierfunctie. Geraadpleegd 2026.
- de Souza e Silva A, et al. Is It Time for a Requiem for Creatine Supplementation-Induced Kidney Failure? A Narrative Review. Nutrients. 2023. PMID 36986197.
- Devries MC, et al. Changes in Kidney Function Do Not Differ between Healthy Adults Consuming Higher- Compared with Lower- or Normal-Protein Diets. J Nutr. 2018. PMID 30383278.
- Difference between kidney function by cystatin C versus creatinine and association with muscle mass and frailty. J Am Geriatr Soc. 2024. PMID 38819605.
Disclaimer
Bij elke bloedtest hoort een beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Een bloedtest is een hulpmiddel om beter geinformeerd het gesprek met je huisarts in te gaan, geen diagnose op zichzelf. Bespreek afwijkende waarden altijd met je huisarts.
Auteur
