LDL/HDL-ratio: een belangrijke cholesterolbalans

De ratio is niets meer dan uw LDL-cholesterol gedeeld door uw HDL-cholesterol. LDL is het cholesterol dat naar de weefsels wordt gebracht en zich in de vaatwand kan ophopen; HDL is het cholesterol dat terug naar de lever gaat. Het lab meet die twee, deelt ze op elkaar en drukt het resultaat af. Er gaat geen extra buisje bloed in, en er komt geen extra informatie uit: alles wat in de ratio zit, stond al ergens anders op uw uitslag.

Dat klinkt onschuldig, maar het maakt de ratio op twee manieren kwetsbaar, en allebei spelen ze bij sporters vaker dan gemiddeld.

De eerste is de rekenfout die de ratio erft. Uw LDL is in de meeste laboratoria niet gemeten maar berekend, met de formule van Friedewald: totaal cholesterol min HDL min de triglyceriden gedeeld door 2,2. Bij hoge triglyceriden of een niet-nuchter monster klopt die aanname niet meer. Het berekende LDL komt dan te laag uit, en uw ratio ziet er dus beter uit dan de werkelijkheid. Een bloedafname na een koolhydraatrijke laadfase of gewoon te kort na de laatste maaltijd is genoeg om dat effect op te roepen. De cholesterol/HDL-ratio heeft dit probleem niet, want die gebruikt twee direct gemeten waarden.

De tweede is wat er ontbreekt. VLDL-deeltjes en de remnants die daaruit overblijven dragen cholesterol de vaatwand in, maar ze staan niet in de teller en niet in de noemer. Wie veel triglyceriden en een verminderde insulinegevoeligheid heeft, ziet daar in dit getal niets van terug. Non-HDL-cholesterol telt die deeltjes wel mee.

Dit is ook niet hetzelfde getal als de cholesterolratio. De cholesterol/HDL-ratio gebruikt het totale cholesterol in de teller; daarvoor publiceert de NVKC een grens van 5, en liever onder de 3,5. Voor de LDL/HDL-ratio publiceert de NVKC geen grens, en de 3 die vaak wordt genoemd is een internationale vuistregel zonder Nederlandse bron. Daarom staat er op deze pagina geen referentiewaarde bij.

Als u uw bloedwaarden volgt om beter te presteren en beter te herstellen, vertelt deze ratio u het minst van alle lipidenwaarden, en dat is de stand van de richtlijnen. De Europese ESC/EAS-richtlijn stelt haar streefwaarden op het LDL-cholesterol, met non-HDL-cholesterol en ApoB als secundaire doelen; de Nederlandse NHG-standaard CVRM stuurt op LDL en non-HDL. Voor de LDL/HDL-ratio stelt geen van beide een doel.

Er zit bovendien een rekenillusie in. Een LDL van 3,0 mmol/l bij een HDL van 1,0 mmol/l geeft een ratio van 3,0. Een LDL van 4,5 mmol/l bij een HDL van 1,5 mmol/l geeft ook precies 3,0. Identiek getal, en toch draagt de tweede persoon vijftig procent meer atherogeen cholesterol rond. Het is dat absolute LDL dat zich in de vaatwand ophoopt, en een ratio die er goed uitziet zegt dus niets zolang u de losse waarden er niet naast legt.

Voor sporters komt daar een eigen valkuil bij. Regelmatige duurtraining verhoogt het HDL licht, terwijl het LDL vaak nauwelijks beweegt. De ratio daalt, uw uitslag ziet er beter uit, en de hoeveelheid schadelijk cholesterol is precies gelijk gebleven. Het getal vleit u, en dat voelt als vooruitgang terwijl er niets is gewonnen.

Er is één situatie waarin deze ratio juist scherper is dan zijn onderdelen: het gebruik van anabole androgene steroïden. Androgenen drukken het HDL fors omlaag en duwen het LDL omhoog. Beide helften van de breuk bewegen dus tegelijk de verkeerde kant op, waardoor de ratio harder en eerder uitslaat dan het LDL of het HDL alleen. Als trendgetal binnen één persoon, gemeten onder dezelfde omstandigheden, is dat bruikbare informatie, en het is de enige plek waar deze ratio zijn plaats op uw uitslag verdient. Zelf iets doseren of wijzigen op grond van dat getal is er geen reden voor: bespreek dit met een arts.

Voor al het andere geldt: laat non-HDL of ApoB zwaarder wegen. Non-HDL heeft geen formule nodig, breekt niet bij hoge triglyceriden en vraagt niet om nuchter zijn. ApoB telt het aantal schadelijke deeltjes in plaats van hun lading. Beide zeggen iets wat deze ratio niet kan zeggen.

U bestelt deze ratio niet apart. Hij rolt automatisch uit een lipidenpanel zodra het LDL en het HDL bepaald zijn, dus de echte vraag is hoe u dat panel afneemt.

Nuchter prikken telt hier zwaarder dan bij de meeste lipiden. Totaal cholesterol en HDL veranderen na een maaltijd nauwelijks, maar de triglyceriden wel, en uw LDL wordt daaruit berekend. Prik dus nuchter, en vermijd een afname vlak na een koolhydraatrijke laadfase of een periode met veel alcohol. Bij triglyceriden boven ongeveer 4,5 mmol/l is de formule niet meer geldig en zegt de ratio helemaal niets meer.

Houd ook rekening met uw trainingsbelasting. Een lange duurinspanning kan de triglyceriden tijdelijk verlagen en het HDL licht verhogen, tot een paar dagen erna. Wilt u waarden vergelijken tussen twee trainingsblokken, prik dan steeds op een vergelijkbaar moment in de week en bij hetzelfde laboratorium. Wacht bovendien een paar weken na een infectie, een operatie of een flinke blessure, want het cholesterol daalt dan tijdelijk.

Een nieuw afwijkende uitslag verdient eerst een zoektocht naar een onderliggende oorzaak voordat u aan uw voeding gaat sleutelen. Een traag werkende schildklier verhoogt het LDL en wordt vaak gemist, dus laat een TSH meebepalen.

Wie u bent en wat u doet, bepaalt daarnaast waar uw ratio vanzelf uitkomt. Bij mannen ligt het HDL gemiddeld lager dan bij vrouwen, dus bij hetzelfde LDL valt de ratio structureel hoger uit en pakt de vaak genoemde vuistregel van 3 voor mannen strenger uit. Bij vrouwen vóór de overgang houdt oestrogeen het HDL hoger, zodat de ratio lager uitvalt en een vergelijking met uw trainingspartner weinig zegt; rond en na de overgang stijgt het LDL terwijl het HDL licht kan dalen, waardoor de ratio sneller oploopt dan het LDL alleen. Regelmatige duurtraining laat het HDL licht stijgen bij een LDL dat vaak gelijk blijft, zodat de ratio daalt zonder dat de atherogene belasting is gedaald. Anabole androgene steroïden laten het HDL fors dalen en het LDL stijgen, waardoor de ratio scherp en vroeg verslechtert. En bij hoge triglyceriden of een niet-nuchtere afname komt het berekende LDL te laag uit, zodat de ratio er ten onrechte gunstig uitziet.

Laat elke uitslag door een arts beoordelen, samen met uw losse waarden en uw volledige risicoprofiel.