Hartkloppingen bij sporten: onschuldig of een signaal?

Hartkloppingen bij sporten zijn in de meeste gevallen onschuldig. Je voelt je eigen hartslag, en dat gevoel zegt op zichzelf niets over je hart. Gevaarlijk wordt het pas in combinatie: met flauwvallen, met pijn op de borst, of met kortademigheid die niet bij je inspanning past.

Die combinatie is de hele triage. De rest is ruis.

Wat ik zelf jarenlang verkeerd heb ingeschat: hoe fitter ik werd, hoe vaker ik mijn hart voelde. Dat leek achteruitgang. Het was het tegenovergestelde.

Wat zijn hartkloppingen precies?

Hartkloppingen zijn het bewust voelen van je eigen hartslag. Je hart bonkt harder, gaat sneller, of slaat gevoelsmatig een keer over. Het woord beschrijft een gevoel, geen diagnose. Bij de meeste mensen is het onderliggende ritme volstrekt normaal, alleen valt het opeens op.

De medische term is palpitaties.

Dat onderscheid is belangrijker dan het klinkt. Een ritmestoornis kun je meten op een ECG. Palpitaties kun je alleen voelen. De twee overlappen maar gedeeltelijk: veel mensen met een gemeten ritmestoornis voelen niets, en veel mensen die iets voelen hebben een kaarsrecht ECG.

Thuisarts formuleert het nuchter: bij de meeste mensen met hartkloppingen is er niets ernstigs aan de hand.

Waarom krijg je hartkloppingen tijdens of na het sporten?

Bij inspanning stijgt je adrenaline en valt je vagale rem weg. Je hart klopt harder en sneller, en dat voel je terug in je borst en keel. Na afloop komt die rem terug, soms met een overschot. Precies in die overgang melden sporters de meeste onrust.

Het eerste halfuur na een zware sessie is dus geen toeval.

Er zijn vier routes die bij sporters het vaakst spelen. Inspanning zelf, met de adrenaline die erbij hoort. Herstel, met de terugslag van je vagale systeem. Prikkels zoals cafeïne, alcohol, nicotine en slaaptekort. En als vierde een meetbare oorzaak in je bloed, zoals je schildklier of je ijzervoorraad.

Die laatste categorie wordt in Nederland zelden als eerste onderzocht.

Dat is jammer, want het is de enige categorie waar je een getal aan overhoudt. Hoe je training je hartslag stuurt staat in waarom je hartslagzones waarschijnlijk fout staan.

Waarom voelen getrainde sporters hun hart vaker?

Omdat training je rusthartslag verlaagt en je vagale tonus verhoogt. Bij een langzaam, rustig ritme valt een extra slag veel meer op dan bij een snel ritme. Je hart is niet onrustiger geworden. Je achtergrondruis is stiller geworden, dus de uitschieter komt harder aan.

Dit is het punt dat op geen enkele Nederlandse pagina staat.

Smith en collega's lieten al in 1988 zien dat duursporters een sterker uitgesproken ademhalingsgebonden ritmevariatie hebben dan ongetrainde mensen, als maat voor vagale tonus (PMID 3191665). Diezelfde variatie is wat je horloge meet en HRV noemt. Een hoge HRV en het gevoel van een onregelmatig hart zijn dus deels hetzelfde verschijnsel.

Wat die variatie precies is, staat in HRV uitgelegd. Waarom een lage rusthartslag bij sporters normaal is, staat in rusthartslag en herstel.

Fitter worden kan je klacht dus laten toenemen zonder dat je hart achteruitgaat. Dat is geruststellend en verwarrend tegelijk.

Wanneer moet je met hartkloppingen naar de huisarts?

Bij begeleidende klachten, niet bij het kloppen zelf. Flauwvallen of bijna-flauwvallen tijdens inspanning is de belangrijkste. Daarna komen pijn op de borst, kortademigheid die niet bij de inspanning past, en een ritme dat plotseling begint, heel snel is en onregelmatig blijft.

De Hartstichting en Thuisarts hanteren die grens allebei.

Onderstaande indeling is bedoeld om je klacht te ordenen, niet om jezelf een diagnose te geven.

Een detail dat mensen vaak missen: een ECG bij de huisarts als je nergens last van hebt levert meestal niets op. Het ritme moet gevangen worden terwijl je het voelt. Daarom vraagt een arts vaak een holter of een event recorder aan.

Wat een klinische inspanningstest wel en niet ziet, staat in inspanningstest uitgelegd.

Welke bloedwaarden kunnen hartkloppingen verklaren?

Vier groepen. Je schildklier, je ijzerstatus, je elektrolyten en je ontstekingswaarden. Ze verklaren lang niet elke klacht, maar het zijn wel de enige oorzaken die je met een buisje bloed kunt uitsluiten. Bij een klacht die weken aanhoudt is dat een redelijke eerste stap.

Dit is de tabel die op de rest van de Nederlandse zoekresultaten ontbreekt.

De schildklierkant is het best onderbouwd. Baumgartner en collega's volgden ruim 30.000 mensen en zagen dat zelfs schildklierwaarden binnen het normale bereik samenhingen met het risico op boezemfibrilleren, waarbij een hogere vrije T4 bij een hoger risico hoorde (PMID 29061566).

Let op wat daar staat: binnen het normale bereik. Een uitslag hoeft dus niet afwijkend te zijn om iets te betekenen.

Stel, twee hardlopers van 34 melden precies dezelfde klacht: een bonzend hart in rust, vooral na het avondeten. Bij de een staat de TSH op 0,3 met een hoognormale vrij T4. Bij de ander staat de TSH keurig op 1,8, maar het ferritine op 12.

Zelfde gevoel, twee verschillende sporen.

De eerste bespreekt zijn schildklier met de huisarts. De tweede kijkt naar zijn ijzerinname en zijn trainingsvolume. Zonder die uitslagen hadden ze allebei hetzelfde advies gekregen: minder koffie en meer rust. Voor een van de twee was dat het verkeerde advies geweest.

De elektrolytenkant speelt vooral in de zomer en bij lange duursessies. Wat er dan misgaat staat in elektrolyten en hydratatie voor sporters. Voor de schildklier is traag werkende schildklier het startpunt.

Deze waarden zitten samen in het hartpanel, zodat je ze in één afname naast elkaar ziet.

Helpt minder cafeïne tegen hartkloppingen?

Minder dan je zou denken. Het advies om koffie te schrappen staat op vrijwel elke Nederlandse pagina over hartkloppingen, maar het bewijs erachter is dun. In het enige gerichte onderzoek dat ik erover kon vinden, leverde cafeïnebeperking bij mensen met symptomatische extra slagen geen aantoonbare winst op.

Newby en collega's onderzochten dat in 1996 en concludeerden dat cafeïnebeperking geen rol heeft in de behandeling (PMID 8983684).

Dat is een oud onderzoek en een kleine groep. Ik presenteer het dus niet als bewijs dat cafeïne niets doet. Wel als reden om je eigen ervaring zwaarder te laten wegen dan het standaardadvies.

Test het zelf, twee weken zonder, en kijk of het verschil maakt. Doe dat niet vlak voor een wedstrijd, want de ontwenning zelf geeft ook klachten. Hoe cafeïne verder op je prestatie inwerkt staat in cafeïne en pre-workout.

Slaaptekort en alcohol zijn bij de sporters die ik spreek veel consistentere triggers dan koffie.

Hoe vaak is een overslaand hart te vaak?

Losse overslagen zijn normaal en komen bij vrijwel iedereen voor. Zorgelijk wordt het pas als ze een groot deel van je totale slagen uitmaken, en dat kun je alleen met een holter over 24 uur vaststellen. Op gevoel is dat aantal niet te schatten.

Er bestaat een getal voor.

Baman en collega's vonden dat een ventriculaire extraslaglast boven de 24 procent het beste onderscheid maakte tussen mensen met een verminderde en een normale pompfunctie. De laagste last die bij hen tot een omkeerbare cardiomyopathie leidde was 10 procent (PMID 20348027).

Zet dat naast je eigen beleving. Tien procent van ongeveer 100.000 slagen per dag zijn 10.000 extra slagen. Wie er een paar per uur voelt, zit daar ver onder.

Meer over de losse overslag zelf staat in extrasystolen bij sporters.

Wanneer wijst het op boezemfibrilleren?

Als het snel is, onregelmatig blijft, en minuten tot uren aanhoudt in plaats van seconden. Bij duursporters komt boezemfibrilleren vaker voor dan bij leeftijdsgenoten die niet trainen. Het voelt vaak als een motor die onregelmatig loopt, met een duidelijk verlies aan vermogen tijdens inspanning.

De duur is het bruikbaarste onderscheid.

Een enkele overslag duurt een fractie van een seconde. Boezemfibrilleren houdt aan, en veel mensen merken vooral dat hun gebruikelijke tempo ineens zwaar voelt. Wat dat voor duursporters betekent staat in boezemfibrilleren symptomen bij duursporters.

Een regelmatig maar onregelmatig aanvoelend ritme dat met je ademhaling meebeweegt, is meestal iets anders. Dat is beschreven in sinusaritmie.

Wat ziet je smartwatch wel en niet?

Je horloge ziet het tempo en de regelmaat redelijk, maar niet de aard van het ritme. Een polssensor werkt optisch: hij meet kleurverschil in je huid bij elke slag. Dat werkt goed bij een rustig, regelmatig ritme en juist slecht bij het onregelmatige ritme dat je zorgen baart.

Dat is een ongelukkige combinatie.

Een aantal horloges heeft daarnaast een ECG-functie met één afleiding, waarbij je je vinger op de kroon of de bezel legt. Dat is inhoudelijk iets anders dan de polsmeting en levert een echt spanningssignaal op. Een ziekenhuis-ECG gebruikt er twaalf, dus de vergelijking gaat maar tot op zekere hoogte op.

Praktisch levert dat drie bruikbare dingen op.

• De duur van een episode, want je horloge logt de tijd nauwkeuriger dan je geheugen.
• Je hartslag op dat moment, wat het verschil tussen 95 en 160 vastlegt.
• Een enkele afleiding die je aan je huisarts kunt laten zien, mits je hem opslaat.

Wat het niet levert is een diagnose. Een melding van mogelijk boezemfibrilleren is een aanleiding voor onderzoek, geen uitslag. Andersom sluit het uitblijven van een melding niets uit, want je horloge meet niet continu en mist korte episodes.

Behandel je horloge dus als een logboek, niet als een arts. Waarom je hartslagzones daarnaast vaak verkeerd staan, staat in hartslagzones bij sporten.

Wat kun je zelf doen bij hartkloppingen?

Meten in plaats van gissen. Noteer wanneer het gebeurt, hoe lang het duurt, en wat eraan voorafging. Drie weken van zulke aantekeningen zijn voor een huisarts bruikbaarder dan een vaag verhaal, en ze laten vaak een patroon zien dat je zelf niet zag.

Leg er drie dingen naast: je slaap, je alcohol en je trainingsbelasting.

Gebruik je horloge voor de duur en de regelmaat, niet voor de diagnose. Een polssensor is een optische schatting en verliest juist tijdens een onregelmatig ritme betrouwbaarheid. Dat is precies het moment waarop je hem het meest zou willen vertrouwen.

Blijft de klacht na een maand aanhouden, dan is bloedonderzoek de eerste stap met een concrete uitkomst. Je schildklier en je ijzervoorraad zijn de twee die het vaakst iets opleveren.

En de nuance die het makkelijkst wegvalt: dat je hart vaker voelbaar is sinds je serieus bent gaan trainen, is op zichzelf geen slecht teken. Bij mij bleek het uiteindelijk een kwestie van slaap, niet van hart.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Baman TS, Lange DC, Ilg KJ, et al. Relationship between burden of premature ventricular complexes and left ventricular function. Heart Rhythm, 2010;7(7):865-869. PMID 20348027.
• Baumgartner C, da Costa BR, Collet TH, et al. Thyroid function within the normal range, subclinical hypothyroidism, and the risk of atrial fibrillation. Circulation, 2017;136(22):2100-2116. PMID 29061566.
• Newby DE, Neilson JM, Jarvie DR, Boon NA. Caffeine restriction has no role in the management of patients with symptomatic idiopathic ventricular premature beats. Heart, 1996;76(4):355-357. PMID 8983684.
• Zhang D, Wang W, Li F. Association between resting heart rate and coronary artery disease, stroke, sudden death and noncardiovascular diseases: a meta-analysis. CMAJ, 2016;188(15):E384-E392. PMID 26598376.
• Smith ML, Hudson DL, Graitzer HM, Raven PB. Respiratory sinus arrhythmia and carotid baroreflex control of heart rate in endurance athletes and untrained controls. Clinical Physiology, 1988;8(5):511-519. PMID 3191665.
• Hartstichting. Hartritmestoornis en sporten.
• Thuisarts. Ik heb hartkloppingen.