Hematocriet waarde: wat de Ht zegt over uw training

Hematocriet is het volumeaandeel rode bloedcellen in uw bloed, geschreven als fractie: 0,45 l/l is 45 procent van het totale bloedvolume. Op uw uitslag staat meestal Ht en soms Hct; beide betekenen hetzelfde. Rode bloedcellen zijn de cellen die met hun hemoglobine zuurstof van de longen naar de spieren brengen, en daarom is dit getal voor uw prestatie interessant.

Belangrijk is hoe de waarde tot stand komt. De celteller centrifugeert uw bloed niet meer, zoals vroeger gebeurde, maar vermenigvuldigt het aantal rode bloedcellen met hun gemiddelde grootte, de MCV. De hematocriet is dus een berekening, en verschuift uw MCV, dan verschuift uw Ht mee.

Referentiewaarden verschillen per laboratorium en per geslacht. Star-shl publiceert voor volwassen mannen 0,40 tot 0,50 l/l en voor vrouwen 0,35 tot 0,45 l/l. Die band beschrijft de algemene bevolking en geen optimum voor uw prestatie: een hogere hematocriet maakt u niet automatisch sneller, en de bovenkant van de band is nadrukkelijk geen streefdoel. Het bereik dat op uw eigen uitslag staat, is het bereik waar uw resultaat mee vergeleken is, en dat is leidend.

Zet de uitslag naast uw hemoglobine. Als vuistregel ligt het hematocrietpercentage rond drie maal het hemoglobine in gram per deciliter; Nederland rapporteert hemoglobine in millimol per liter, dus reken eerst om met een factor 1,61. Wijkt die verhouding sterk af, dan is dat op zichzelf al een aanwijzing dat er iets met de cellen of met de meting aan de hand is.

Voor een getrainde sporter is de belangrijkste eigenschap van deze waarde dat concentratie iets anders is dan massa. Uw Ht zegt hoe dicht de cellen op elkaar staan en niets over hoeveel rode cellen u in totaal heeft.

Duurtraining zet het plasmavolume uit; in de literatuur worden toenames van ongeveer 9 tot 25 procent beschreven, grofweg 300 tot 700 milliliter extra plasma. De cellen verdelen zich over een groter volume, dus de hematocriet daalt, terwijl uw totale hoeveelheid hemoglobine gelijk blijft of stijgt. Dit heet pseudoanemie of verdunningsanemie, en de naam is misleidend, want er ontbreekt niets. Een groter plasmavolume verbetert juist het slagvolume van het hart en de warmteafgifte; het is een gewenste aanpassing aan training.

Praktisch betekent dit iets ongemakkelijks: precies wanneer uw vorm het beste is, ziet uw Ht er het laagst uit. Wie op dat moment schrikt van het getal, trekt de verkeerde conclusie. De vraag is niet of de waarde gedaald is, maar of uw ijzervoorraad de daling verklaart. Daarom hoort ferritine altijd bij deze uitslag: een echt tekort begint bij een lege voorraad en pas later bij een lage concentratie. Is uw ferritine goed en uw hematocriet licht verlaagd, dan kijkt u waarschijnlijk naar plasmavolume-expansie; is uw ferritine laag, dan is er wél iets te doen.

Aan de andere kant van de schaal ligt hoogte. Verblijf op hoogte verhoogt de aanmaak van rode cellen en tilt de waarde over weken op; na terugkeer op zeeniveau zakt hij weer, ook over weken. Dezelfde route geldt voor roken, slaapapneu en EPO. Het onderscheid tussen een aanpassing en een probleem zit in de oorzaak en nergens anders.

Wat deze waarde niet doet, is een ziekte aantonen of uitsluiten. Een blijvend hoge hematocriet bij goede hydratatie, of een blijvend lage met een lage ferritine, is een reden om een arts te laten kijken, en een enkele afwijkende meting na een zweetsessie is dat niet.

Het meetmoment bepaalt bij een sporter grotendeels wat er uit komt, en de grootste bron van ruis is uw vochtbalans op de ochtend van de prik. Een zware sessie de avond ervoor, een sauna of een slecht aangevulde nacht tilt uw hematocriet kunstmatig op. Plan de afname daarom op een rustdag of vroeg in een herstelweek, drink die ochtend wat u normaal drinkt en vermijd een intensieve training in de 24 uur ervoor. Zo meet u uw bloed en niet uw hydratatie.

Rond een hoogtestage gelden andere regels. Meet één keer vóór vertrek, zodat u een eigen uitgangswaarde heeft, en meet daarna niet direct bij terugkomst maar laat enkele weken passeren. De aanpassing bouwt op en zakt weer, en één losse Ht vertelt u niets over die trend.

Zinvolle aanleidingen zijn onverklaard vormverlies, herstel dat structureel langer duurt, of een hogere hartslag bij een bekende belasting. Vraag dan het hele rode beeld aan: hematocriet, hemoglobine, erytrocyten, MCV en ferritine. Losse waarden leiden hier vrijwel altijd tot de verkeerde conclusie. Herhaalt u later in het seizoen, houd dan hetzelfde tijdstip en dezelfde plaats in de week aan, want alleen dan is de vergelijking eerlijk.