Nuchter bloedprikken als sporter: 9 dingen die je uitslag vertekenen

Nuchter bloedprikken betekent acht tot twaalf uur niets eten en alleen water drinken. Maar als je traint is nuchter zijn niet de variabele die je uitslag het meest beweegt. Je training van gisteren, je creatine, je supplementen en hoeveel vocht je verloren hebt verschuiven je waarden vaak verder dan een ontbijt ooit zou doen.

Dat is precies waarom gezonde sporters met een prima nierfunctie een te hoge kreatinine terugkrijgen.

Hieronder staan negen dingen die je uitslag vertekenen. Per stuk lees je welke waarde beweegt, welke kant op, hoe lang het duurt en wat je eraan doet. Zeven van de negen hebben niets met eten te maken.

1. Je zware training van gisteren

Een zware training verhoogt je creatinekinase, en daarmee vaak ook je ASAT en ALAT. Die laatste twee staan bekend als leverwaarden, maar ze zitten net zo goed in spierweefsel. Na een zware beensessie of een oefening die je lang niet gedaan hebt kan je CK dagen verhoogd blijven, met een piek tussen 24 en 72 uur.

Het is spierschade, geen leverschade.

De grootste stijging komt van eccentrische belasting: het afremmende deel van een beweging, zoals het zakken in een squat of bergaf hardlopen. Doe je dezelfde training een tweede keer, dan valt de reactie duidelijk lager uit. Je spier past zich aan (PMID 1569847). Het herstelproces zelf loopt over dagen, niet over uren (PMID 20010127).

Wat je eraan doet: prik minstens 48 tot 72 uur na je laatste zware sessie, en langer na een wedstrijd of een onwennige training. Wat je waarde daarna betekent staat in CK-waarde te hoog.

2. Creatine

Creatine verhoogt je kreatinine in het bloed zonder dat er iets met je nieren aan de hand is. Kreatinine is simpelweg het afbraakproduct van creatine, dus meer aanvoer geeft een hogere waarde. Omdat je eGFR uit je kreatinine wordt berekend, daalt die mee. Op papier ziet dat eruit als een verminderde nierfunctie.

Je nierfunctie is niet veranderd. De rekensom die hem schat wel.

Dit is inmiddels goed onderzocht. Een systematische review en meta-analyse van creatinesuppletie vond geen nadelig effect op de nierfunctie (PMID 31375416), en een later overzicht concludeerde dat het idee van creatine-geinduceerd nierfalen aan herziening toe is (PMID 36986197).

Wat je eraan doet: vermeld dat je creatine slikt, of laat cystatine C meebepalen. Die waarde komt niet uit je spiermassa en wordt niet door creatine beinvloed. Meer hierover in is creatine slecht voor je nieren, kreatinine te hoog door spiermassa en cystatine C.

3. Uitdroging en de sauna

Als je vocht verliest wordt je bloed geconcentreerder. Er zit dan minder plasma om hetzelfde aantal cellen en eiwitten heen, dus alles wat je per liter meet leest hoger. Je hematocriet, hemoglobine, totaal eiwit en natrium schuiven allemaal omhoog zonder dat er iets is bijgekomen.

Je bloed is niet dikker geworden. Er zit alleen minder water in.

Dit effect is meetbaar na gewone inspanning: bij achtereenvolgens fietsen en hardlopen trad duidelijke hemoconcentratie op, ondanks vochtinname (PMID 3574046). Een sauna, een warme wedstrijddag of een avond flink zweten doet hetzelfde.

Wat je eraan doet: drink de dag ervoor en de ochtend zelf normaal water, en plan geen sauna of zware sessie in de 24 uur voor je prik. Water breekt je nuchtere periode niet. Wanneer een hoog hematocriet wel iets betekent lees je in hematocriet te hoog.

4. Biotine in je supplementen

Biotine, ook bekend als vitamine B8, verstoort de meting zelf. Veel laboratoriumtests voor hormonen werken met een biotine-streptavidine-koppeling, en een hoge dosis biotine in je bloed grijpt daar op in. Het gevolg is een uitslag die er afwijkend uitziet terwijl je hormonen normaal zijn.

Dit is geen echte verandering. Dit is een meetfout.

Het klassieke patroon: je TSH leest vals laag en je vrij T4 vals hoog, wat samen op een te snel werkende schildklier lijkt. Onderzoek heeft die interferentie in schildkliertests direct aangetoond (PMID 32118725), en een overzicht van interferenties in schildklierimmunoassays beschrijft hetzelfde mechanisme en hoe je het herkent (PMID 29982406).

Waar het in zit: haar-, huid- en nagelsupplementen, hooggedoseerde B-complexen en veel pre-workouts. De doseringen daarin liggen ver boven wat je uit voeding binnenkrijgt.

Wat je eraan doet: stop 48 tot 72 uur voor je prik met biotine en meld het als je het toch geslikt hebt. Krijg je een schildklieruitslag die niet bij je klachten past, dan is dit het eerste om uit te sluiten.

5. Een wedstrijd of lange duurinspanning

Ferritine is niet alleen je ijzervoorraad, het is ook een acutefase-eiwit. Bij ontsteking of zware belasting stijgt het. Prik je vlak na een wedstrijd, dan kan een ferritine dat eigenlijk te laag is er normaal uitzien. Een ijzertekort verdwijnt dan uit beeld precies op het moment dat je het zoekt.

Dit is de vertekening met de vervelendste gevolgen, want je mist er iets behandelbaars mee.

Zware inspanning grijpt aantoonbaar in op de ijzerhuishouding tijdens het herstel (PMID 20175428), en bij ultralopers verschillen ijzer- en anemie-gerelateerde waarden naar afstand (PMID 36800687). Je hs-CRP beweegt in dezelfde richting mee.

Wat je eraan doet: plan je prik in een rustige week, niet in de dagen na een wedstrijd of een lange duurblok. Laat hs-CRP meelopen, zodat je ziet of je ferritine door ontsteking omhoog is getrokken. Waarom juist duursporters risico lopen staat in ijzertekort bij sporters.

6. Alcohol van gisteravond

Alcohol verhoogt je gamma-GT en je triglyceriden. GGT is een van de gevoeligste waarden voor alcoholgebruik en reageert al op een periode van meer drinken dan normaal, niet alleen op jarenlang zwaar gebruik (PMID 11563810). Ook andere leverwaarden kunnen meebewegen.

Een bruiloft in het weekend is genoeg om je leverpaneel te kleuren.

In de context van alcoholmarkers wordt GGT juist daarom als indicator gebruikt, met de kanttekening dat de waarde ook door andere oorzaken stijgt en dus nooit alleen staat (PMID 17045579).

Wat je eraan doet: drink minstens 72 uur voor je prik geen alcohol, en langer als je een leverpaneel laat doen. Wat drinken verder met je herstel en je lever doet staat in alcohol en je bloedwaarden.

7. Ontstekingsremmers

Ibuprofen, naproxen en diclofenac beinvloeden de doorbloeding van je nieren. Bij rust is dat effect klein, maar rond zware inspanning, warmte en vochtverlies telt het op. Je kreatinine kan dan hoger uitvallen dan je basiswaarde.

Het probleem is niet de pil op zich, maar de combinatie met een zware inspanning.

Bij sporters is het effect van ontstekingsremmers op de nierfunctie direct onderzocht (PMID 15870622), en bij een ultraloop in de bergen werd het gebruik ervan samen met nierfunctie en hyponatriemie in kaart gebracht (PMID 17304005).

Wat je eraan doet: sla ontstekingsremmers de dagen voor je prik over als dat verantwoord is, en vermeld ze anders. Stop nooit op eigen houtje met voorgeschreven medicatie: overleg dat met je huisarts. Een compleet beeld van je nieren krijg je met niergezondheid.

8. Het tijdstip van je prik

Testosteron en cortisol volgen een dagritme. Testosteron is in de ochtend het hoogst en zakt in de loop van de dag, dus dezelfde man kan om acht uur een normale waarde hebben en om vier uur een lage. Een middagprik geeft je dus een ander antwoord dan een ochtendprik.

Bij hormonen is het tijdstip onderdeel van de meting.

Die dagvariatie is bij mannen expliciet onderzocht en bleek klinisch relevant voor de interpretatie van testosteron en andere geslachtshormonen (PMID 19088162). Cortisol kent een vergelijkbaar patroon, met een piek kort na het wakker worden.

Wat je eraan doet: prik hormonen voor tien uur in de ochtend, en herhaal een controle op ongeveer hetzelfde tijdstip zodat je waarden vergelijkbaar blijven. Meer in testosteron laten testen en cortisol en stress.

9. Wat nuchter zijn wel en niet breekt

Water breekt je nuchtere periode niet en je mag het gewoon drinken. Tandenpoetsen breekt hem ook niet, want je slikt de tandpasta niet door. Zwarte koffie is de lastigste van het rijtje: het levert nauwelijks calorieen, maar het beinvloedt wel je stofwisseling en je bloedsuiker, dus laat het staan tot na de prik.

Water ja, tandpasta ja, koffie liever niet.

Voor bloedvetten is nuchter zijn overigens vaak helemaal niet nodig. Niet-nuchtere lipiden voorspellen het cardiovasculaire risico even goed, en internationaal is niet-nuchter meten voor de meeste situaties inmiddels het uitgangspunt (PMID 30522787). Voor glucose en insuline blijft nuchter wel de norm.

Wat je eraan doet: volg de instructie die bij je test staat in plaats van een algemene regel. Welke waarden er in een breed onderzoek meelopen zie je bij 360 gezondheid.

Zo plan je je prik

Zet de negen punten om in een agenda en het wordt simpel. Kies een rustige week zonder wedstrijd. Laat de laatste zware training minstens 48 uur van tevoren vallen. Sla de laatste drie dagen alcohol en biotine over. Drink normaal water. Prik voor tien uur in de ochtend.

Doe deze week een ding: kijk op het etiket van je haar-, huid- en nagelsupplement of je pre-workout of er biotine in zit. Dat is de vertekening die het vaakst onopgemerkt blijft.

Bij elke bloedtest krijg je een beoordeling van een BIG-geregistreerde arts. Overleg met je huisarts voor behandelbeslissingen.

Bronnen

• Clarkson PM, et al. Muscle function after exercise-induced muscle damage and rapid adaptation. Medicine and Science in Sports and Exercise, 1992. PMID 1569847.
• Paulsen G, et al. Time course of leukocyte accumulation in human muscle after eccentric exercise. Medicine and Science in Sports and Exercise, 2010. PMID 20010127.
• de Souza e Silva A, et al. Effects of creatine supplementation on renal function: a systematic review and meta-analysis. Journal of Renal Nutrition, 2019. PMID 31375416.
• Longobardi I, et al. Is it time for a requiem for creatine supplementation-induced kidney failure? A narrative review. Nutrients, 2023. PMID 36986197.
• Wells CL, et al. Fluid shifts with successive running and bicycling performance. Medicine and Science in Sports and Exercise, 1987. PMID 3574046.
• Zhang Y, et al. Assessment of biotin interference in thyroid function tests. Medicine (Baltimore), 2020. PMID 32118725.
• Favresse J, et al. Interferences with thyroid function immunoassays: clinical implications and detection algorithm. Endocrine Reviews, 2018. PMID 29982406.
• Peeling P, et al. Effects of exercise on hepcidin response and iron metabolism during recovery. International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism, 2009. PMID 20175428.
• Shin KA. Comparison of the differences in iron and anemia-related markers by ultramarathon distance. Journal of Sports Medicine and Physical Fitness, 2023. PMID 36800687.
• Whitfield JB. Gamma glutamyl transferase. Critical Reviews in Clinical Laboratory Sciences, 2001. PMID 11563810.
• Niemela O. Biomarkers in alcoholism. Clinica Chimica Acta, 2007. PMID 17045579.
• Baker J, et al. Effects of indomethacin and celecoxib on renal function in athletes. Medicine and Science in Sports and Exercise, 2005. PMID 15870622.
• Page AJ, et al. Exercise-associated hyponatremia, renal function, and nonsteroidal antiinflammatory drug use in an ultraendurance mountain run. Clinical Journal of Sport Medicine, 2007. PMID 17304005.
• Brambilla DJ, et al. The effect of diurnal variation on clinical measurement of serum testosterone and other sex hormone levels in men. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 2009. PMID 19088162.
• Langsted A, Nordestgaard BG. Nonfasting versus fasting lipid profile for cardiovascular risk prediction. Pathology, 2019. PMID 30522787.