Je totaal testosteron is keurig "normaal", maar je voelt je verre van topfit. Hoe kan dat? Het antwoord zit zelden in dat ene totaalgetal en bijna altijd in twee waarden die je arts soms overslaat: je vrij testosteron en je SHBG. Die twee bepalen hoeveel hormoon je lichaam echt kan gebruiken.
Mijn punt: blind staren op je totaal testosteron is de meest gemaakte fout bij het lezen van een hormoonuitslag.
Wat is het verschil tussen totaal en vrij testosteron?
Totaal testosteron is de som van al het testosteron in je bloed: het gebonden deel en het vrije deel. Vrij testosteron is de kleine fractie, ongeveer 1 tot 3 procent, die niet gebonden is en die je lichaam direct kan gebruiken. Daarnaast is een deel los gebonden aan albumine en ook redelijk beschikbaar.
Het komt erop neer dat je weefsels niet je totaal voelen, maar vooral je vrije en losgebonden testosteron. Daarom kan iemand met een keurig totaal testosteron toch klachten houden.
Wat doet SHBG met je testosteron?
SHBG, voluit geslachtshormoonbindend globuline, is het eiwit dat testosteron stevig bindt. Hoe meer SHBG, hoe minder testosteron vrij beschikbaar is. Een hoog SHBG kan een normaal totaal testosteron dus toch laag laten uitpakken voor je lichaam.
SHBG beweegt mee met je gezondheid. De onderstaande tabel laat zien wat een hoog of laag SHBG vaak betekent, en wat dat doet met je beschikbare testosteron.
| SHBG | Vaak gekoppeld aan | Effect op vrij testosteron |
|---|---|---|
| Hoog SHBG | Ouder worden, snelle schildklier, laag lichaamsgewicht | Minder vrij testosteron beschikbaar, ondanks normaal totaal. |
| Laag SHBG | Overgewicht, insulineresistentie, trage schildklier | Meer vrij testosteron, maar vaak in een ongezonde context. |
| Normaal SHBG | Gezonde leefstijl en gewicht | Vrij testosteron volgt je totaal redelijk netjes. |
Daarom is SHBG geen bijzaak, maar de sleutel om je totaal en vrij testosteron te begrijpen.
Welke waarden laat je samen meten?
Voor een bruikbaar beeld meet je totaal testosteron, vrij testosteron en SHBG in één keer. Veel labs berekenen het vrij testosteron uit je totaal, SHBG en albumine. Met die drie samen zie je niet alleen hoeveel testosteron je hebt, maar ook hoeveel ervan beschikbaar is. Het Algemene Hormonen panel levert deze waarden in één afname.
De Endocrine Society adviseert juist bij een grensgeval, waarbij je totaal net normaal is maar je klachten houdt, om de vrije fractie te beoordelen. Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) benadrukt daarbij dat je een afwijkende uitslag altijd in de context van je klachten leest.
Berekend of direct gemeten vrij testosteron?
Er zijn twee manieren om vrij testosteron te bepalen. De meeste labs berekenen het uit je totaal testosteron, SHBG en albumine. Dat is betrouwbaar en betaalbaar, en voor de meeste mannen ruim voldoende. Daarnaast bestaat een directe meting, maar die methode is technisch lastiger en niet altijd nauwkeuriger.
Voor de praktijk maakt het je weinig uit: als je totaal, SHBG en albumine samen meet, heb je alle ingrediënten voor een goede berekening. Belangrijker dan de methode is dat je de drie waarden in samenhang leest, niet los van elkaar.
Wat verandert je SHBG in de praktijk?
SHBG is geen vast gegeven. Je leefstijl en gezondheid sturen het bij. Een paar concrete voorbeelden voor actieve mannen:
- Afvallen: bij overgewicht is je SHBG vaak laag. Afvallen kan het richting normaal brengen.
- Insulineresistentie: een hoge insulinespiegel hangt samen met een laag SHBG. Je metabole gezondheid telt hier dus mee.
- Schildklier: een snelle schildklier verhoogt je SHBG, een trage verlaagt het.
- Leeftijd: SHBG stijgt geleidelijk met de jaren, waardoor je vrije fractie kan dalen ook al blijft je totaal gelijk.
Dat maakt SHBG eigenlijk een handige gezondheidsmeter op zichzelf. Een onverwacht laag SHBG kan een vroege hint zijn dat je metabole gezondheid aandacht verdient.
Wat doe je met deze waarden?
Zie je een normaal totaal met een hoog SHBG en klachten, dan kan je vrije fractie de verklaring zijn. Spring niet meteen naar conclusies, maar neem de drie waarden samen en bespreek ze met je arts. Het complete plaatje staat in het dossier testosteron: symptomen en bloedwaarden, en hoe je je getallen leest in inzicht in je testosteronwaarden.
Kun je je SHBG zelf beïnvloeden?
Voor een deel wel. Omdat SHBG meebeweegt met je metabole gezondheid, helpen dezelfde dingen die ook goed zijn voor de rest van je lichaam. Afvallen bij overgewicht, je insulinegevoeligheid verbeteren met krachttraining en je suikerinname temperen kunnen een laag SHBG geleidelijk richting normaal brengen.
Tegelijk is een afwijkend SHBG niet altijd een probleem dat je moet oplossen. Soms is het simpelweg een eigenschap van jouw lichaam of je leeftijd. De waarde wint pas aan betekenis als je hem samen leest met je totaal en vrij testosteron en met je klachten. Daarom is mijn advies: jaag niet op een SHBG-getal op zich, maar gebruik het om je testosteronbeeld scherper te maken. Wil je dat beeld in één afname, dan combineert het Algemene Hormonen panel de juiste waarden.
Disclaimer
Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Dit artikel geeft algemene informatie en kan medisch advies niet vervangen. Bespreek een afwijkende uitslag met je huisarts.
Heb je totaal testosteron, SHBG en albumine op papier, dan rekent de rekenhulp voor vrij testosteron het vrije deel voor je uit.
Auteur
