SHBG bloedwaarde: training, stofwisseling en testosteron

SHBG is een eiwit, en de volledige naam verklaart wat het doet: geslachtshormoonbindend globuline, in het Engels sex hormone binding globulin. Uw lever maakt het aan, en het bindt testosteron stevig en oestradiol losser. Hormoon dat aan SHBG vastzit, bereikt de cel niet. SHBG is daarom zelf geen geslachtshormoon maar de transportlaag eromheen, en de test meet hoeveel van dat transporteiwit er in uw bloed zit, in nanomol per liter (nmol/l).

Uw spier- en botweefsel reageert op het vrije deel en niet op het totaal. Een panel dat alleen totale testosteron meet, laat die verdeling ongemoeid. Pas met SHBG erbij is het vrij testosteron te berekenen, en dat is de waarde die uw trainingsadaptatie stuurt.

De referentiewaarden op deze pagina komen van de fabrikant van de Roche Elecsys-bepaling en zijn opgesplitst per geslacht en per leeftijdsband. Mannen van 20 tot en met 49 jaar zitten tussen 18,3 en 54,1 nmol/l, mannen vanaf 50 jaar tussen 20,6 en 76,7 nmol/l. Vrouwen van 20 tot en met 49 jaar zitten tussen 32,4 en 128 nmol/l, vrouwen vanaf 50 jaar tussen 27,1 en 128 nmol/l. Het referentiecohort bestond uit 415 mannen en 343 vrouwen zonder overgewicht, niet zwanger en zonder anticonceptie of relevante medicatie, nuchter geprikt.

Die leeftijdsbanden zijn geen formaliteit. Bij mannen stijgt SHBG met de jaren, en het plafond schuift van 54,1 naar 76,7 nmol/l. Een man van zestig met een waarde van 70 nmol/l valt dus binnen zijn eigen band, terwijl dezelfde uitslag tegen de jongere band ten onrechte verhoogd lijkt. De ondergrens schuift net zo hard mee, want bij hem begint de band pas bij 20,6 nmol/l.

Referentiewaarden verschillen bovendien per laboratorium en per analyser. Wij werken met een netwerk van zelfstandige, gecertificeerde laboratoria, en die gebruiken niet allemaal hetzelfde apparaat. Op uw uitslag drukt het lab zijn eigen bereik af, bij ons 13,2 tot 89,5 nmol/l, en dat is een afspraak van het lab. Houd daarom altijd de band aan die op uw eigen labverslag staat.

Een afwijkende SHBG vertelt u dat uw totale testosteron anders leest dan hij is, en bij sporters kan dat twee kanten op gaan, afhankelijk van waar uw lichaam staat. Een strenge cut en een dikker wordend middel duwen de waarde tegengesteld, en beide leveren een totaalwaarde op die misleidt.

Wat SHBG omlaag duwt, is vooral metabool. Overgewicht en insulineresistentie zijn de dominante oorzaak, via een chronisch verhoogd insuline dat de aanmaak in de lever remt. Ook diabetes type 2, een traag werkende schildklier, glucocorticoïden en niet-alcoholische leververvetting verlagen de waarde. Androgenen en anabole steroïden onderdrukken SHBG eveneens, en dat effect is fors. Bij een lage SHBG zakt het totaal mee terwijl het vrije deel normaal blijft, dus uw uitslag oogt slecht zonder dat het beschikbare hormoon is gedaald.

De andere kant komt bij sporters vaker voor dan verwacht. Veroudering, een te snel werkende schildklier, levercirrose en sommige anti-epileptica tillen SHBG op. Orale oestrogenen doen dat ook, zoals de combinatiepil en hormoontherapie in tabletvorm, terwijl toediening via de huid dat effect niet heeft. Bij zware training is de belangrijkste route echter energie. Anorexia en ernstige energiebeperking verhogen SHBG duidelijk, en een langdurig energietekort werkt hetzelfde. Wie een lang duurblok combineert met een streng tekort, ziet SHBG stijgen. Het totaal blijft dan keurig overeind terwijl het vrij testosteron eronder wegzakt, en dat is precies het scenario waarin een panel u zonder reden geruststelt.

SHBG is bovendien een signaal op zichzelf en niet alleen een correctiefactor. Een lage SHBG hangt samen met een hoger risico op diabetes type 2 bij volwassenen, en dat blijkt uit grote prospectieve cohorten en uit genetisch onderzoek, bij beide geslachten. Het gaat om een verband binnen groepen en niet om een voorspelling over u. Een lage waarde is vooral een reden om uw stofwisseling serieus mee te wegen.

Praktisch betekent dit dat SHBG bij totale testosteron op dezelfde aanvraag hoort, want uit dat paar wordt het vrij testosteron berekend. Alleen totaal laten prikken bij een sporter met buikvet geeft snel een misleidende uitslag, en dat geldt net zo goed voor iemand die diep in een cut zit. Een testosteron test zet de waarden in één afname naast elkaar.

Meet SHBG samen met testosteron en niet als losse bepaling. De uitslag is een verhoudingsgetal, en zonder totaal zegt hij weinig. Een vrije testosteron test zet beide waarden in één afname naast elkaar.

Het tijdstip doet ertoe. Testosteron kent een dagritme met een piek in de vroege ochtend, dus prik nuchter in de ochtend en houd bij een herhaling hetzelfde tijdvak aan. SHBG schommelt zelf veel minder over de dag, maar het paar moet vergelijkbaar blijven.

Er zijn een paar momenten waarop deze bepaling echt iets oplevert: aan het begin of eind van een streng dieet als kracht en herstel inzakken, bij een lang duurblok waarin het gewicht daalt en de vorm achterblijft, bij een toenemende buikomvang waar insulineresistentie de waarschijnlijkste verklaring is, en wanneer een eerdere totale testosteron laag of juist verrassend hoog uitviel. Combineer bij een onduidelijk beeld met DHT of inhibine B, afhankelijk van uw vraag.

Meet niet vlak na een uitputtende sessie of een wedstrijd. Plan de afname liever op een rustdag, aan het eind van een lichte week, en kies bij een herhaling later in het seizoen dezelfde fase van uw trainingsweek.