Cortisoltest: wat een cortisolmeting wel en niet zegt over je herstel

Cortisol is een hormoon dat je bijnieren aanmaken. Het maakt energie vrij, houdt je bloedsuiker mee op peil en volgt een sterk dagritme: hoog in de vroege ochtend, laag rond middernacht. Het stijgt ook tijdens een zware trainingssessie, en dat hoort zo. Die stijging is onderdeel van de belasting waar je juist op traint.

Cortisol meten is een echte, erkende test. Artsen gebruiken hem om twee zeldzame aandoeningen op te sporen: het syndroom van Cushing (te veel cortisol) en bijnierschorsinsufficiëntie, oftewel de ziekte van Addison (te weinig cortisol). Dat zijn serieuze ziektes en de test is daarvoor onmisbaar.

Maar kijk hoe die test er dan uitziet. De richtlijn van de Endocrine Society schrijft voor: twee speekselmetingen laat op de avond, twee 24-uurs urineverzamelingen, of een dexamethason-suppressietest waarbij je de avond ervoor een tablet slikt. Geen van die tests is een bloedafname waar je zomaar binnenloopt. Voor de ziekte van Addison is een ochtendbloedafname tussen 06:00 en 10:00 wel een eerste stap, maar alleen samen met ACTH, en alleen als een arts de ziekte al vermoedt. Diezelfde richtlijnen raden een willekeurige cortisolbepaling in bloed expliciet af.

Dit is het kernprobleem, en het is wiskunde, geen mening.

Cortisol schommelt enorm, ook bij gezonde mensen die niets bijzonders doen. In de klinische chemie heet dat de reference change value: hoeveel een waarde moet veranderen voordat je met 95% zekerheid kunt zeggen dat er echt iets veranderd is. Voor cortisol in bloed is dat ongeveer 47%. Voor speekselcortisol loopt dat afhankelijk van het meetmoment op tot 96 tot 245%.

Anders gezegd: je cortisol moet ongeveer verdubbelen voordat iemand kan vaststellen dat er überhaupt iets veranderd is. Alles daaronder is ruis. Wij zouden je twee keer kunnen prikken met een uur ertussen en twee getallen kunnen krijgen die tientallen procenten uiteenlopen, allebei volkomen normaal, allebei zonder betekenis.

Precies dat maakt cortisol ongeschikt als hersteldmetriek. Het idee is aantrekkelijk: elke maandagochtend prikken, de curve naast je HRV leggen, zien wanneer je deload nodig hebt. Maar het verschil tussen een goede en een slechte trainingsweek is klein, en de dagelijkse ruis in je cortisol is groot. De ruis is groter dan het signaal dat je zoekt. Je meet dan niet je herstel, je meet de dag.

Daar komt bij dat de dingen die je cortisol verschuiven precies de dingen zijn die jij meebrengt:

• de training zelf: een zware sessie tilt je cortisol tijdelijk omhoog, dus of je de ochtend na een deadliftdag of na een rustdag prikt, verandert je getal
• slaaptekort en een onregelmatig ritme, die het dagritme waar de test op leunt omgooien
• de pil en andere oestrogeenbevattende anticonceptie, die een bindingseiwit in je bloed verhogen waardoor je gemeten totale cortisol stijgt zonder dat er iets aan de hand is
• de prik zelf: spanning rond de bloedafname verhoogt je cortisol op het moment van meten

Dit is de reden waarom de meeste sporters hier terechtkomen: cortisol is katabool, dus een hoge waarde betekent dat je spiermassa verliest.

De helft daarvan klopt. Bij ziekelijk hoge cortisolspiegels, zoals bij het syndroom van Cushing of langdurig gebruik van hoge doses prednison, treedt spierafbraak op. Dat is echt en goed beschreven. Maar dat zijn spiegels die weken tot maanden extreem verhoogd blijven. De piek die je na een zware sessie in je bloed ziet, is iets heel anders: een tijdelijke reactie op belasting die binnen uren weer wegzakt.

Wat gebeurt er als je dat daadwerkelijk meet? In een studie onder 56 jonge mannen die twaalf weken krachttraining deden, werd de acute hormoonrespons na een zware beensessie gekoppeld aan de winst in spiermassa en kracht. De acute stijging van groeihormoon, vrij testosteron en IGF-1 hing niet samen met winst in vetvrije massa of kracht. Cortisol, in de woorden van de onderzoekers "usually assumed to be a hormone indicative of catabolic drive", hing juist positief samen met de toename in vetvrije massa (r = 0,29) en met de doorsnede van je type II-vezels (r = 0,35).

Lees dat alsjeblieft niet als "cortisol bouwt spieren". Het verband is zwak en de studie is klein. De eerlijke conclusie is dit: de acute hormoonrespons op training voorspelt nauwelijks iets, en wat er wél gemeten wordt, wijst niet in de richting die het verhaal beweert. Er is geen onderzoek dat laat zien dat een normale cortisolwaarde jou spiermassa kost.

De testosteron-cortisolverhouding, al decennia genoemd als overtrainingsmarker, deelt hetzelfde probleem: je stapelt de ruis van twee schommelende hormonen op elkaar. De gezamenlijke consensusverklaring van de European College of Sport Science en het American College of Sports Medicine is er duidelijk over. Er worden allerlei markers gebruikt (hormonen, prestatietests, psychologische tests, biochemische en immuunmarkers), maar geen daarvan voldoet aan alle criteria om algemeen geaccepteerd te worden.

Stel dat je toch prikt en er komt een getal uit. Welke kant op wijst het?

Dat is de vraag waar het hele idee op stukloopt, want de richting van het cortisoleffect ligt niet eens vast. De grootste meta-analyse op dit terrein bekeek 147 studies naar de cortisolreactie na het ontwaken. Die reactie is hoger bij werkstress en algemene levensstress, en lager bij vermoeidheid, burn-out en uitputting. Dezelfde as, twee tegengestelde richtingen, afhankelijk van waar iemand in het verhaal zit.

En het beste onderzoek dat juist vóór cortisol pleit, wijst nog een andere kant op. Een Oostenrijkse studie uit 2018 vergeleek 40 mensen met burn-out met 26 gezonde controles en vond bij de burn-outgroep hogere speekselcortisolwaarden, het duidelijkst rond het middaguur en op het laagste punt van de dag. Dat is exact het omgekeerde van het populaire verhaal dat "uitgeputte bijnieren" minder cortisol maken.

Daarmee valt de bodem onder de meting weg. Een enkele waarde heeft geen interpreteerbare richting. Hoog kan stress zijn, kan je woon-werkverkeer zijn, kan de naald zijn, kan de sessie van gisteren zijn. Laag kan niets zijn, kan het tijdstip zijn, kan het uitputtingseinde van diezelfde curve zijn. Je kunt "overtraind" niet onderscheiden van "gestrest" en niet van "er is niets aan de hand", omdat één getal je die informatie simpelweg niet geeft.

Een systematische review van de biomarkerstudies bij burn-out (31 studies) kwam tot dezelfde slotsom: er werden geen bruikbare biomarkers voor burn-out gevonden. En "bijnieruitputting", het idee dat chronische stress je bijnieren opbrandt zodat ze te weinig cortisol maken, bestaat niet. Een systematische review uit 2016 doorzocht 3.470 publicaties, hield er 58 over en vond geen enkele onderbouwing; bij de meeste vermoeide deelnemers waren de cortisolwaarden gewoon normaal. Dat is geen academische kwestie: een onderzoek in Mayo Clinic Proceedings testte twaalf vrij verkrijgbare "adrenal support"-supplementen en vond in alle twaalf schildklierhormoon dat niet op het etiket stond, en in een kwart een steroïd. Word je getest op doping, dan is dat niet alleen zinloos, dan is het een risico.

De behoefte achter je zoekopdracht is legitiem. Je wilt weten of je te veel doet en of je herstel achterblijft. Alleen is bloedcortisol daar het verkeerde instrument voor.

Wat wél te volgen is, deelt drie eigenschappen: je kunt het dagelijks meten, tegen je eigen basislijn leggen, en het verandert genoeg om door de ruis heen zichtbaar te zijn.

• HRV en je rusthartslag: elke ochtend, thuis, tegen je eigen voortschrijdend gemiddelde. Geen van beide is een diagnose van overtraining, en ook daarvoor geldt de consensusverklaring hierboven, maar je ziet er wel een trend in. Bij cortisol moet je waarde bijna verdubbelen voordat er überhaupt sprake is van een verandering, en daarom zie je er nooit een trend in.
• Slaapduur en slaapregelmaat, en je subjectieve herstelscore. Simpel, saai en veruit de sterkste voorspellers van hoe je week gaat lopen.
• Je trainingsbelasting en je energie-inname. Te snel opbouwen en structureel te weinig eten verklaren meer platte trainingen dan welk hormoon ook.

Wil je toch bloed laten prikken omdat je moeheid aanhoudt, dan is dit het rijtje waar de Nederlandse eerstelijnsdiagnostiek mee begint. Kort, en met een reden:

• Hemoglobine, en bij afwijking je ijzervoorraad via ferritine: bloedarmoede en ijzertekort zijn de meest gevonden lichamelijke oorzaak, en bij duursporters komt een laag ferritine geregeld voor. Dit is bovendien wél behandelbaar.
• CRP: een ontstekingswaarde, die een infectie of ontstekingsziekte minder waarschijnlijk maakt
• Nuchtere glucose: om diabetes uit te sluiten
• TSH: je schildklier, die wél een veelvoorkomende en goed behandelbare oorzaak van moeheid is

Wij verdienen liever niets aan je dan dat we je een test verkopen die je vraag niet beantwoordt.

Er zijn wel degelijk situaties waarin een cortisolmeting op zijn plaats is. Herken je jezelf hierin, dan kun je de test hieronder gewoon bestellen:

• je huisarts of specialist heeft om een cortisolbepaling gevraagd. Dan ben je hier om de test te laten doen, niet om zelf een diagnose te stellen, en helpen wij je graag
• je bent al bekend met een bijnier- of hypofyseaandoening en je controleert je waarden
• je gebruikt of stopte met corticosteroïden (prednison, dexamethason, ook als crème of inhalator), waarbij je eigen cortisolproductie onderdrukt kan zijn

Bestel je zonder aanvraag van een arts, plan je afname dan tussen 06:00 en 10:00 in de ochtend, nuchter en zonder zware inspanning vooraf, en niet de ochtend na een zware sessie. Buiten dat tijdvenster is je uitslag niet tegen het juiste referentiebereik te leggen.

Eén ding blijft ook dan gelden: een enkele cortisolwaarde is nooit een diagnose. Een afwijkende uitslag betekent dat je huisarts het werk opnieuw en beter moet doen, met de juiste test.

Wij vinden dat je moet kunnen nakijken waarop wij ons baseren.

• Chida Y, Steptoe A. Cortisol awakening response and psychosocial factors: a systematic review and meta-analysis. Biol Psychol. 2009;80(3):265-78. PMID 19022335. (147 studies: de reactie stijgt bij werkstress, en daalt bij vermoeidheid, burn-out en uitputting.)
• Pilger A e.a. Midday and nadir salivary cortisol appear superior to cortisol awakening response in burnout assessment and monitoring. Sci Rep. 2018;8(1):9151. PMID 29904183. (Burn-outgroep had juist hogere cortisolwaarden.)
• Danhof-Pont MB e.a. Biomarkers in burnout: a systematic review. J Psychosom Res. 2011;70(6):505-24. PMID 21624574. ("No potential biomarkers for burnout were found.")
• West DWD, Phillips SM. Associations of exercise-induced hormone profiles and gains in strength and hypertrophy in a large cohort after weight training. Eur J Appl Physiol. 2012;112(7):2693-702. PMID 22105707.
• Meeusen R e.a. Prevention, diagnosis, and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the ECSS and the ACSM. Med Sci Sports Exerc. 2013;45(1):186-205. PMID 23247672. (Geen enkele voorgestelde marker voldoet aan alle criteria voor algemeen gebruik.)
• Cadegiani FA, Kater CE. Adrenal fatigue does not exist: a systematic review. BMC Endocr Disord. 2016;16(1):48. PMID 27557747.
• Akturk HK e.a. Over-the-Counter "Adrenal Support" Supplements Contain Thyroid and Steroid-Based Adrenal Hormones. Mayo Clin Proc. 2018;93(3):284-90. PMID 29502560.
• Nieman LK e.a. The Diagnosis of Cushing's Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2008;93(5):1526-40. PMID 18334580. (Raadt een willekeurige cortisolbepaling in bloed expliciet af.)
• Bornstein SR e.a. Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(2):364-89. PMID 26760044. ("There is no evidence to support the use of random cortisol.")
• NHG/NVKC LESA Laboratoriumdiagnostiek, hoofdstuk Algemeen onderzoek.