Alkalische fosfatase bij sporters

De bepaling meet de totale activiteit van alkalische fosfatase in het bloed, in eenheden per liter (u/l). Verschillende weefsels maken elk een eigen variant van het enzym, een iso-enzym, en de standaardbepaling telt die varianten op zonder ze te scheiden. Op sommige uitslagen staat de Nederlandse afkorting AF, op andere de internationale ALP, en soms de spelling alkalisch fosfatase zonder e; het is steeds dezelfde test.

Voor een sporter zijn twee varianten relevant. Het botiso-enzym komt uit osteoblasten, de cellen die nieuw bot aanleggen. Het leveriso-enzym komt uit de bekleding van de kleine galgangen. Eén alkalische fosfatase waarde laat niet zien welke van de twee gestegen is, en daar begint de verwarring op een trainingsuitslag.

Op zo'n uitslag staan verhoogde waarden van ASAT, CK en alkalische fosfatase soms naast elkaar, en dat oogt als één verhaal. Dat is het niet. ASAT en CK lekken uit belaste spiervezels en reageren sterk en snel op zware training. Alkalische fosfatase doet dat niet, omdat spierweefsel dit enzym niet maakt; het reageert hoogstens indirect, via een versnelde botombouw. Gamma-GT, het vierde enzym op zo'n uitslag, komt uit lever en galwegen en reageert helemaal niet op training.

De referentiebanden komen uit NUMBER, het harmonisatieproject van de Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie. Voor mannen van 19 tot 50 jaar loopt de band van 45 tot 128 u/l, voor vrouwen in die groep van 38 tot 123 u/l. De grenzen op uw eigen laboratoriumuitslag blijven leidend.

Een verhoogde alkalische fosfatase bij een getrainde sporter stelt precies één vraag: komt dit uit het bot of uit de galwegen? Die vraag beantwoordt u met gamma-GT, want dat enzym zit wel in de lever en niet in bot. Blijft gamma-GT normaal terwijl alkalische fosfatase verhoogd is, dan komt de stijging waarschijnlijk uit botweefsel.

Bij een sporter is dat vaak goed te verklaren. Een stressfractuur die geneest verhoogt de waarde weken achtereen, omdat de osteoblasten dan op volle kracht werken; na een gewone breuk geldt hetzelfde. Er is ook een langzamere route, en die is minder onschuldig: een laag vitamine D versnelt de botombouw en tilt daarmee dit enzym op. Dat speelt bij sporters die binnen trainen of weinig daglicht zien. Een langdurig te lage energie-inname bij hoge trainingsvolumes verstoort de botstofwisseling op dezelfde stille manier.

De conclusie die deze pagina wil voorkomen, is de reflex om een rustweek in te plannen. Een deload verlaagt CK, want CK komt uit spier. Op een botgestuurde alkalische fosfatase heeft rust dat effect niet: u verandert het getal niet, en de eigenlijke vraag blijft open.

Stijgt gamma-GT wel mee, dan verschuift het gesprek naar de galafvoer. Lees de uitslag dan samen met ASAT en het directe bilirubine, want bij een belemmerde galafvoer stijgt dat bilirubine mee.

Alkalische fosfatase zit standaard in een leverpanel, dus de meeste sporters treffen de waarde aan zonder erom gevraagd te hebben. Gericht meten is zinvol in drie situaties: na een stressfractuur of een gewone breuk, om het herstel te volgen; bij aanhoudende bot- of scheenbeenpijn die niet bij een bekende blessure past; en bij een bekend laag vitamine D, waarbij de botombouw al verhoogd kan zijn.

Vraag de bepaling altijd samen met gamma-GT aan. Zonder dat tweede enzym is een verhoogde uitslag niet te plaatsen, en dan levert de meting geen bruikbare informatie op.

Voor dit enzym zelf is een zware sessie geen probleem, want spier is geen bron. Wordt de bepaling samen met CK en ASAT gedaan, dan wel: die twee stijgen fors na belasting, dus plan de afname dan 48 uur na uw laatste zware training.

Nuchter zijn is voor deze bepaling meestal niet nodig, maar het helpt. Bij mensen met bloedgroep O of B stijgt de darmvorm van het enzym enkele uren na een vette maaltijd, en dat kan een grenswaarde net over de lijn duwen.