Tongkat ali bijwerkingen: verboden in Nederland, en waarom

De belangrijkste van alle tongkat ali bijwerkingen is geen bijwerking, maar een verbod. Tongkat ali is niet toegelaten in de EU. De NVWA trof het in 2024 toch bij 10 bedrijven in 11 producten aan (NVWA, inspectieresultaten 2024). EFSA concludeerde dat de stof genotoxisch is: hij kan het genetisch materiaal in een cel beschadigen.

Wat me als trainingspartner opvalt? Dit staat op precies één van de pagina's boven deze. En dan in één zin. De rest legt uit waar je het kunt bestellen.

Ik leg uit waarom het verboden is en wat de studies wel maten. En wat je in je bloed kunt nakijken als je het al gebruikt hebt.

Wat is tongkat ali?

Tongkat ali (Eurycoma longifolia) is een boom uit Maleisië en Indonesië. Van de wortel wordt een extract gemaakt dat daar al lang als potentiemiddel geldt. In het Engels heet het ook longjack.

Supplementen gebruiken een gestandaardiseerd wateroplosbaar extract, vaak 200 tot 400 mg per dag. Dat zijn ook de doses uit de studies. Die studies zijn klein en komen meestal uit Maleisië, waar de fabrikant van het extract zit.

Dat laatste is geen diskwalificatie. Het is wel een reden om de getallen twee keer te lezen.

Waarom is tongkat ali verboden?

Tongkat ali is verboden omdat het een niet-toegelaten nieuw voedingsmiddel is. Kruidenpreparaten met tongkat ali waren voor 15 mei 1997 niet of nauwelijks op de Europese markt. Daarmee vallen ze onder de regels voor novel foods. Een novel food mag pas verkocht worden na een veiligheidsbeoordeling.

Die beoordeling deed EFSA, en de uitkomst was slecht. EFSA concludeerde dat tongkat ali genotoxisch is. De NVWA zegt het zo: het kan het genetische materiaal in een cel beschadigen en mutaties veroorzaken. Dat leidt mogelijk tot kanker.

Daarom staat het niet op de Unielijst en is de verkoop in Nederland verboden. De NVWA controleert daarop: in 2024 vond zij bij 10 bedrijven producten met tongkat ali. Tegen webshops buiten Europa heeft de NVWA geen juridische middelen. En daar komt het meeste tongkat ali nog steeds vandaan.

Wat doet tongkat ali met je lichaam?

De studies laten een stijging van testosteron zien, maar bij specifieke groepen en deels in speeksel. Talbott volgde 63 matig gestreste volwassenen, 32 mannen en 31 vrouwen, vier weken lang. Het cortisol in speeksel daalde met 16 procent. Het testosteron in speeksel steeg met 37 procent (Talbott 2013, PMID 23705671).

Speeksel is niet hetzelfde als bloed. Een speekselwaarde schommelt sterk, en een lab in Nederland rapporteert testosteron uit serum. Die 37 procent is dus niet één op één te vertalen naar je labrapport.

De sterkste bloedstudie komt uit Maleisië. Van 76 mannen met een laat beginnend testosterontekort had 35,5 procent voor de studie een normaal testosteron. Na een maand 200 mg per dag was dat 90,8 procent (Tambi 2012, PMID 21671978).

Henkel volgde 25 actieve senioren van 57 tot 72 jaar. Zij namen vijf weken lang 400 mg per dag. Totaal en vrij testosteron stegen, en de spierkracht ook (Henkel 2014, PMID 23754792). Bij de vrouwen kwam de stijging van vrij testosteron vooral door een daling van SHBG.

Wat ontbreekt: een studie bij jonge, getrainde mannen met normale waarden. Precies de groep die het koopt.

Wat zijn de mogelijke bijwerkingen van supplementen?

De gemelde bijwerkingen van tongkat ali in de studies zijn mild. Onrust, slecht slapen en een warm gevoel. De zorg van EFSA gaat over iets anders. Genotoxiciteit merk je niet, en het risico telt op over jaren.

Daar komt een tweede risico bij. Producten uit buitenlandse webshops zijn niet gecontroleerd. Bij kruidensupplementen uit die hoek zijn eerder zware metalen en niet-gelabelde geneesmiddelen aangetroffen.

Het RIVM waarschuwde in maart 2024 al voor ashwagandha, na meldingen van leverschade. Tongkat ali staat een stap verder: daar heeft de toezichthouder de verkoop zelf verboden.

Welke supplementen zijn onzin?

Onzin is een groot woord, maar de meeste testosteronboosters halen het niet. Van 50 boosters die onderzoekers in 2020 doorlichtten, had 24,8 procent data die een stijging liet zien. Bij 10,1 procent daalde het testosteron juist (Clemesha 2020, PMID 31385468).

Tongkat ali is niet de grootste onzin in dat rijtje. Het is het enige kruid dat verboden is. Dat is een andere categorie.

Welke supplementen wel iets meetbaars doen, en bij wie, staat in het overzicht van testosteron supplementen.

Al gebruikt? Dit kun je meten

Stel: je hebt een half jaar tongkat ali uit een Amerikaanse webshop gebruikt. En je leest dit nu. Paniek helpt niet. Meten wel.

Testosteron totaal, vrij testosteron en SHBG zitten samen in het hormoonpanel. De andere waarden meet je los via de markerpagina's. Kreatinine zit in 360 gezondheid; leverwaarden meet je los of als toevoeging.

Genotoxiciteit zie je niet in een bloedtest. Dat is precies waarom EFSA en de NVWA dat risico niet aan de gebruiker overlaten.

Wat je hiermee kunt doen

Mijn lijn: ik schrijf over tongkat ali omdat je het toch koopt, niet omdat ik het aanraad. De studies zijn kleiner dan de marketing, en de toezichthouder heeft het uit de winkel gehaald.

Zoek je iets dat gemeten is en wel mag? Lees dan wat ashwagandha bij sporters mat, met de kanttekening van het RIVM erbij.

Of begin bij de saaie kant. Zink en vitamine D verhogen testosteron alleen als je er te weinig van hebt. En dat kun je meten.

Wijkt een waarde af, bespreek die dan met je huisarts en vertel erbij wat je gebruikt hebt. Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• NVWA. Inspectieresultaten tongkat ali (Eurycoma longifolia Jack) 2024. nvwa.nl.
• Talbott SM, Talbott JA, George A, Pugh M. Effect of Tongkat Ali on stress hormones and psychological mood state in moderately stressed subjects. J Int Soc Sports Nutr. 2013 (PMID 23705671).
• Tambi MI, Imran MK, Henkel RR. Standardised water-soluble extract of Eurycoma longifolia, Tongkat ali, as testosterone booster for managing men with late-onset hypogonadism? Andrologia. 2012 (PMID 21671978).
• Henkel RR, Wang R, Bassett SH, et al. Tongkat Ali as a potential herbal supplement for physically active male and female seniors, a pilot study. Phytother Res. 2014 (PMID 23754792).
• Clemesha CG, Thaker H, Samplaski MK. 'Testosterone Boosting' Supplements Composition and Claims Are not Supported by the Academic Literature. World J Mens Health. 2020 (PMID 31385468).
• RIVM. RIVM raadt gebruik producten met kruiden Huperzia serrata, Tabernanthe iboga of ashwagandha af. 5 maart 2024.