Progesteron te hoog of te laag: uw uitslag per cyclusfase

Deze test meet het progesteron dat na de eisprong vrijkomt, in nanomol per liter (nmol/l). Het gele lichaam, het restant van de eiblaas, maakt het hormoon in de tweede cyclushelft aan, en daarom leest u de uitslag per cyclusfase. De luteale fase is het ijkpunt en loopt van 13,1 tot 46,3 nmol/l. Vóór de eisprong blijft de waarde onder 0,62 nmol/l, en tijdens de eisprong zelf ligt zij tussen 0,18 en 13,2 nmol/l. Bij mannen ligt de bovengrens op 0,47 nmol/l, na de menopauze op 0,4 nmol/l; voor beide groepen ontbreekt een ondergrens, omdat hun normale waarden onder de detectiegrens van 0,159 nmol/l zakken en het lab die als kleiner dan die grens rapporteert. Bij een zwangerschap gelden deze bandbreedtes niet, want progesteron stijgt dan ver boven de luteale waarden. De getallen horen bij de Roche Elecsys-methode.

Voor een sporter is dit hormoon om twee redenen interessant. Het tilt uw basale lichaamstemperatuur in de tweede cyclushelft met enkele tienden van een graad op en verhoogt de ademhaling in rust licht, wat verklaart waarom een temperatuurcurve de eisprong achteraf laat zien. En het is gevoelig voor uw energiebalans: een te lage energie-inname ten opzichte van de belasting onderdrukt de eisprong, en dan blijft het luteale progesteron laag terwijl de menstruatie soms nog gewoon komt.

Prik zeven dagen voor de verwachte menstruatie en niet op een vaste dag, want de tweede cyclushelft is vrij constant veertien dagen en de eerste helft varieert. Het hormoon komt in pulsen vrij, dus een grenswaarde vraagt om herhaling. Bij hormonale anticonceptie blijft de uitslag laag door het ontbreken van een eisprong; dat is het middel en geen bevinding.

Voor een vrouw die veel traint is progesteron de vroegste meetbare aanwijzing dat de energiebeschikbaarheid te laag is: wat er aan energie overblijft nadat de training is betaald. Het lichaam bezuinigt dan als eerste op voortplanting. De eisprong blijft uit, het gele lichaam ontstaat niet en het luteale progesteron blijft laag, vaak cycli lang voordat de menstruatie zelf wegblijft. Zo'n cyclus zonder eisprong kan een gewone bloeding hebben en voelt niet anders, en juist daarom wordt hij gemist.

Dat is de reden dat een laag progesteron op de juiste dag bij een sporter niet als een op zichzelf staand hormoonprobleem wordt gelezen. Het is een signaal over de balans tussen inname en belasting, en het hoort bij de bredere vraag naar lage energiebeschikbaarheid, met gevolgen voor botdichtheid, herstel en blessurerisico. Een lage waarde is dus een reden om naar de energiebalans te kijken, samen met een sportarts of diëtist, en niet een reden om progesteron te willen aanvullen.

De tweede reden om het hormoon te kennen is het effect op uw fysiologie in de luteale fase. Progesteron verhoogt de kerntemperatuur met ongeveer 0,3 tot 0,5 graad, verhoogt de ademhaling in rust en verschuift de vochthuishouding, waardoor warmte in die fase iets zwaarder valt. Hoeveel dat voor prestaties uitmaakt, is bescheiden en verschilt per persoon; het bewijs dat training per cyclusfase periodiseren betere resultaten geeft, is zwak. Houd uw eigen cyclus en uw eigen gevoel bij en trek geen conclusies uit een gemiddelde.

Wat u er niet uit afleest: een precieze grens waarboven de eisprong bewezen is. De getallen die daarvoor circuleren staan in geen actuele richtlijn en daarom niet op deze pagina. Bij een regelmatige cyclus van normale lengte raadt de huisartsenstandaard de bepaling af, omdat zo'n cyclus op zichzelf al sterk op een eisprong wijst. Blijft de eisprong uit, dan horen uw FSH, LH en oestradiol aan het begin van de cyclus erbij, en uw TSH en ferritine als het bredere plaatje van een te krappe energiebalans.

Prik zeven dagen voor de dag waarop u uw menstruatie verwacht, midden in de luteale fase. Tel terug vanaf het einde van de cyclus: bij 28 dagen is dat dag 21, bij 35 dagen dag 28. Een vaste dag 21 bij een langere cyclus meet nog de eerste cyclushelft en levert een lage waarde op die niets betekent. Noteer daarom na de prik wanneer de menstruatie werkelijk kwam; kwam zij meer dan tien dagen later, dan was het moment te vroeg en herhaalt u de bepaling in een volgende cyclus.

Timing ten opzichte van de training maakt voor progesteron weinig uit: één zware sessie verschuift de waarde niet zoals zij CRP of CK verschuift. Wat wél uitmaakt, is de periode. Een trainingskamp, een wedstrijdblok of een periode van bewust afvallen kan de eisprong in die cyclus onderdrukken, en dan meet u het effect van dat blok en niet uw gebruikelijke patroon. Wilt u weten hoe uw cyclus er normaal uitziet, prik dan in een rustiger periode; wilt u juist weten wat een zwaar blok met uw eisprong doet, prik dan tijdens het blok en vergelijk.

Bij een onregelmatige cyclus helpt een ovulatietest in de urine om het moment te kiezen: prik zes tot acht dagen na een positieve test. Nuchter zijn hoeft niet. Onder hormonale anticonceptie die de eisprong onderdrukt, is de bepaling niet zinvol. Gebruikt u progesteron als medicijn, vermeld dat dan, want de test meet het mee. En bent u mogelijk zwanger, dan meet u geen cyclusfase meer en beoordeelt uw arts of verloskundige de uitslag.