CK-waarde te hoog: wat creatinekinase over spierschade zegt

Een CK-waarde te hoog is bij sporters eerder regel dan uitzondering. Na een zware sessie kan je creatinekinase binnen 24 uur vervelend hard stijgen, en dat is meestal gewoon spierschade die weer wegtrekt. Het probleem zit niet in je waarde. Het zit in de referentie waarmee je hem vergelijkt.

Die referentie klopt namelijk niet voor jou.

Vrijwel elke Nederlandse labuitslag drukt een range af van ongeveer 25 tot 200 U/l voor mannen. Dat interval is bepaald bij mensen die niet trainen. Vergelijk je daar je waarde van na een beensessie mee, dan schrik je van een getal dat volstrekt normaal is.

Wat is creatinekinase?

CK is een enzym dat energie regelt in je spiercellen. Zit het in je bloed, dan is het daar uit spierweefsel gelekt. Hoe meer spiervezels tijdelijk beschadigd raken, hoe meer CK je meet. Het is dus een maat voor spierschade, en verder eigenlijk niets.

Dat "verder niets" is belangrijker dan het klinkt.

CK zegt niets over de kwaliteit van je training, niets over je spiergroei en niets over of je goed bezig bent. Een hoge waarde betekent dat er veel kapot ging. Of dat nuttig kapot was, weet je enzym niet.

De schade komt vooral van excentrisch werk: bergaf hardlopen, het zakken bij een squat, een nieuwe oefening. Dat is dezelfde belasting waar je spierpijn van krijgt.

Wat is een normale CK-waarde voor een sporter?

Hoger dan je labuitslag suggereert. Onderzoek naar referentie-intervallen bij sporters kwam uit op 82 tot 1083 U/l bij mannen en 47 tot 513 U/l bij vrouwen (PMID 17526622). Dat is een bovengrens die vijf keer hoger ligt dan de gebruikelijke 200 U/l uit de algemene bevolking.

En het wordt nog specifieker.

Datzelfde onderzoek vond een drievoudig verschil tussen sporten: bij voetballers lag de bovengrens op 1492 U/l, bij zwemmers op 523 U/l. Dezelfde marker, hetzelfde lab, een compleet ander normaal. Wat je sport met je spieren doet, bepaalt je referentie.

Neem twee mannen met allebei een CK van 600 U/l. De zwemmer zit boven zijn sportspecifieke bovengrens, de voetballer zit er ruim onder. Zelfde getal, ander gesprek.

Waarom is je CK te hoog na het sporten?

Omdat je getraind hebt. Lichamelijke inspanning is de belangrijkste oorzaak van een verhoogde CK, en na zware ongewone belasting kan de waarde binnen een dag tot een veelvoud van de bovengrens oplopen. Daarna daalt hij langzaam over ongeveer een week terug.

Hoe ongewoner de belasting, hoe hoger de piek.

Je eerste squatsessie na een half jaar pauze levert een veel hogere CK op dan diezelfde sessie twee weken later. Je spier past zich aan, en de tweede keer lekt er veel minder. Dat effect is een van de best gedocumenteerde in de sportfysiologie.

Ook creatine als supplement wordt hier vaak mee verward. Dat is een andere stof dan creatinekinase, ondanks de naam.

Wanneer moet je je CK laten hertesten?

Na minstens zeven dagen zonder zware training. Dat is de enige manier om te scheiden wat van je sessie kwam en wat er structureel zit. Test je eerder, dan meet je vooral je laatste workout, en dat wist je al.

Dit is waar de meeste mensen de fout in gaan.

Ze zien een hoge CK, schrikken, en laten twee dagen later opnieuw prikken. Meestal is er in die twee dagen ook getraind. De tweede uitslag is dan net zo onbruikbaar als de eerste, en de ongerustheid is verdubbeld.

Rust een week, prik dan opnieuw, en vergelijk. Blijft je waarde daarna verhoogd, dan wordt het pas een vraag voor je huisarts.

Wanneer is een hoge CK wel zorgelijk?

Bij zeer hoge waarden, of bij klachten die niet bij een gewone sessie horen. Donkere of colakleurige urine, forse zwelling, pijn die veel erger is dan de training rechtvaardigt, of een waarde die na een week rust nog steeds hoog is: dat zijn redenen om je huisarts te bellen, niet om af te wachten.

Ik wil hier niet dramatisch over doen, want dit is zeldzaam.

Maar het bestaat, en het is de reden dat je een extreem hoge CK niet wegwuift met "ik heb gewoon zwaar getraind". Thuisarts beschrijft wanneer spierklachten verder onderzoek verdienen. Bij twijfel is bellen goedkoper dan gokken.

Wat meet je erbij?

CK alleen is een vrij dom getal. Het wordt pas informatief naast hs-CRP voor ontsteking en cortisol voor je totale stressbelasting. Samen laten ze een patroon zien dat een losse waarde nooit kan tonen.

De consensusverklaring van de ECSS en het ACSM over overtraining is daar duidelijk over: er is geen enkele bloedwaarde die overtraining aantoont (PMID 23247672). Het is altijd een patroon over weken, naast je prestaties, je slaap en je stemming.

Dat patroon werken we uit in overtraining herkennen via je bloedwaarden. En als je vooral wilt weten hoe je sneller van die schade afkomt, staat de rangorde van technieken in sneller herstellen na het sporten (PMID 29755363).

Wat doe je met dit getal?

Kijk eerst naar je agenda, niet naar de referentiewaarde. Wanneer trainde je voor het laatst zwaar, en wat deed je? In negen van de tien gevallen staat het antwoord op je verhoogde CK daar, en niet in het lab.

Plan je volgende meting na een week zonder zware sessie, in de ochtend, en vergelijk hem met je vorige op hetzelfde moment. Dan meet je jezelf, niet je maandag.

Een panel als InsideTracker geeft je CK samen met ontsteking en hormonen in één afname, wat dat vergelijken over de tijd een stuk eerlijker maakt.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Mougios V. Reference intervals for serum creatine kinase in athletes. British Journal of Sports Medicine, 2007. PMID 17526622.
• Meeusen R, et al. Prevention, diagnosis, and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the European College of Sport Science and the American College of Sports Medicine. Medicine & Science in Sports & Exercise, 2013. PMID 23247672.
• Dupuy O, et al. An evidence-based approach for choosing post-exercise recovery techniques to reduce markers of muscle damage, soreness, fatigue, and inflammation: a systematic review with meta-analysis. Frontiers in Physiology, 2018. PMID 29755363.